Bewoner Esther Rodijk (r) laat een weide zien waar een nieuwe zoutcaverne moet komen.

ReportageTwente

Twente vreest Groningse toestanden door zoutwinning. ‘Het is de arrogantie van de macht’

Bewoner Esther Rodijk (r) laat een weide zien waar een nieuwe zoutcaverne moet komen.Beeld Herman Engbers

Nieuwe plannen om zout te winnen in Twente stuiten op fel verzet. Het vertrouwen in zoutbedrijf Nobian, dat onder verscherpt toezicht staat, is tot een dieptepunt gedaald.

Stefan Keukenkamp

Twee directieleden schuiven onrustig op hun kruk, de communicatiemanager en een aantal medewerkers op de eerste rij kijken gespannen. De delegatie van chemiebedrijf Nobian maakt zich klaar om een gymzaal vol bezorgde bewoners toe te spreken. In het hol van de leeuw, het Twentse kerkdorp Sint Isidorushoeve. “Wij willen geen zoutboringen”, roept inwoner Ludwig ten Broeke tegen de zaal. “Laat de Hoeve niet zakken!”

Een applaus volgt.

In gemeenschapshuis ’t Meûken is het een drukte van belang op deze woensdagavond begin juni. Ruim 150 inwoners uit ‘de Hoeve’, zoals het dorp in de volksmond heet, zijn op de uitnodiging van Nobian afgekomen. Het zoutwinningsbedrijf heeft grootse plannen in de omgeving van Haaksbergen. Nobian wil vanaf volgend jaar op twaalf plekken rondom het dorp in totaal 23 miljoen ton zout winnen. In volgende fasen kijkt het bedrijf naar mogelijke uitbreiding naar 36 boorlocaties. Bij elke boorput hoort een omheind terrein van een halve hectare groot, dat voor de helft zal worden geasfalteerd.

Vrees voor scheuren, bodemdaling en zinkgaten

De plannen leiden tot woede bij inwoners van het gebied, die vrezen voor scheuren in hun huizen door bodemdaling. Daarnaast maken ze zich zorgen over zinkgaten en landschapsvervuiling. “Kleine industrieterreinen”, zo omschrijft boer René Asbreuk de boortorens. Hij moet land afstaan tegen een ‘marktconforme prijs’. “Ik kan er niks tegen doen, de mijnbouwwet gaat boven alles. Het is de arrogantie van de macht.”

Het nieuwe zoutveld is bittere noodzaak voor Nobian, omdat de huidige winlocaties in de buurt van Hengelo langzaam uitgeput raken. Al sinds 2011 zijn daarom plannen om nabij Haaksbergen nieuwe boorputten aan te leggen. Na (milieu)onderzoeken is het later dit jaar aan het ministerie van economische zaken om een vergunning te verlenen, maar de bewoners doen er alles aan om dat tegen te houden.

Nobian doet intussen verwoede pogingen om de onrust weg te nemen. Directeur Yvar van den Winkel vertelt tijdens een powerpointpresentatie een anekdote. “Alles wat u zegt zou ik wel willen geloven, maar ik ben zo ongerust”, citeert hij een bewoner. Voor hem een duidelijk ‘signaal’. De directeur komt dan ook met toezeggingen. Het bedrijf belooft een onafhankelijk schadefonds met miljoenen om mogelijke schade in de toekomst te vergoeden. Er komt een bouwkundige schouw van 900 woningen in het gebied en verdeeld over tien jaar één miljoen euro voor maatschappelijke initiatieven in de buurt.

Boven aan de bar proosten de Nobian-medewerkers na afloop met hun groene Grolsch-flesjes. Directeur Van den Winkel filosofeert hardop over een ‘zoutexperience’ in het dorpshuis. Een aantal inwoners fronst hun wenkbrauwen.

Bewoners van Sint Isidorushoeve hebben een opstelling neergezet die de impact van de zoutwinning duidelijk moet maken. De containers geven de schaal van een nieuwe boorput weer. container Beeld Herman Engbers
Bewoners van Sint Isidorushoeve hebben een opstelling neergezet die de impact van de zoutwinning duidelijk moet maken. De containers geven de schaal van een nieuwe boorput weer. containerBeeld Herman Engbers

Zouthuisjes al honderd jaar in Twents landschap

Zoutwinning vindt al ruim honderd jaar plaats in Twente, waar eind negentiende eeuw de eerste Nederlandse zoutvondst werd gedaan. Na de Eerste Wereldoorlog kwam grootschalige zoutwinning van de grond in Boekelo, later volgden andere plekken in Twente. Overal in het landschap doken de kenmerkende boortorens en groene zouthuisjes op. In Delden kwam zelfs het Nederlandse Zoutmuseum, dat vandaag de dag wordt gesponsord door Nobian.

In Nederland winnen twee bedrijven jaarlijks ongeveer zes miljoen ton steenzout (natriumchloride) op honderden meters diepte. In Friesland is dat Frisia Zout, in Oost-Groningen en Twente Nobian. Daarnaast wint het bedrijf Nedmag in Groningen magnesiumzout.

Nobian pompt zoet water naar beneden, waarna het zout in het water oplost en weer naar boven wordt gehaald. Via pijpleidingen gaat het vervolgens naar de verwerkingsfabriek in Hengelo. Het meeste (85 procent) is bedoeld voor de chemische industrie, waarvoor zout essentieel is bij de productie van onder meer bouwmaterialen. De rest is bestemd voor andere doeleinden zoals voedingsmiddelen, medicatie en strooizout voor wegen.

Na de winning blijven zoutcavernes over: holtes in de bodem ter grootte van een voetbalstadion of soms zelfs groter, die gevuld zijn met pekel.

null Beeld Ted du Bois
Beeld Ted du Bois

Het gat van Hengelo

Die oude zoutcavernes zorgen voor onrust. In Hengelo stortte er op 18 januari 1991 één in. In een krater van 4,5 meter diep en 30 meter doorsnee verdwenen complete bomen, een naastgelegen boerderij moest vanwege de schade worden gesloopt. Ongeveer 40 oude holtes zijn volgens het Staatstoezicht op de Mijnen (SODM) ‘potentieel instabiel’. Onlangs stelde staatssecretaris Vijlbrief van mijnbouw dat de vuilstort van afvalverwerker Twence nooit op een inmiddels ingestorte zoutcaverne in Hengelo had mogen komen te staan, wat de onrust versterkt.

Peter van der Gaag, onafhankelijk geoloog, houdt zich al jaren bezig met zoutwinning. “Vooral oude holtes vormen een risico”, zegt hij. Volgens hem is er weinig risico bij het winnen van zout zoals dat straks gaat in Haaksbergen. “De cavernes van nu worden op een andere manier aangelegd en zijn veel veiliger. Die kunnen eigenlijk niet instorten.”

Wel is bodemdaling een bekend gevolg van zoutwinning. “Zolang dat gelijkmatig gaat, zijn er geen problemen. Maar dat moet je goed in de gaten houden”, benadrukt Van der Gaag. Hij heeft ervaring met een geavanceerd meetnet dat nu wordt gebruikt om de effecten van de zoutwinning en bodemdaling aan te tonen in de buurt van Harlingen.

Risico’s of niet, de inwoners uit ‘de Hoeve’ willen geen zoutwinning. “Want waarom hier?” vraagt Esther Rodijk, lid van de werkgroep ‘Laat de Hoeve niet zakken’, zich af. “Wat betekent bodemdaling voor onze huizen en wat hebben wij aan de winning van zout? De onzekerheid is groot.”

Machines van Nobian waarin het uit de grond gepompte zout weer gescheiden wordt van het water.  Beeld Herman Engbers
Machines van Nobian waarin het uit de grond gepompte zout weer gescheiden wordt van het water.Beeld Herman Engbers

Buitenlandse investeerders

Het gaat volgens de dorpsbewoners om vertrouwen. Vertrouwen in chemiebedrijf Nobian, dat behalve in Nederland ook zout wint in het Deense Mariager. Tot 2018 was het bedrijf onderdeel van AkzoNobel. Maar de chemiepoot werd vervolgens afgesplitst en verkocht aan een groot Amerikaans investeringsfonds (Carlyle) en een Singaporees investeringsfonds (GIC). Na de verkoop is de zoutwinning vorig jaar ondergebracht bij Nobian. De investeringsfondsen blijven aan de touwtjes trekken en daar vloeien ook de winsten naartoe.

Nobian heeft volgens Hoevenaren een bedenkelijke reputatie, mede omdat het bedrijf sinds 2016 onder verscherpt toezicht staat van toezichthouder SODM. De reden daarvoor waren destijds (diesel)lekkages bij boorputten en leidingen die niet op tijd werden gemeld. Het verscherpte toezicht is nog altijd van kracht, maar nu op andere punten. Het bedrijf heeft bijvoorbeeld het veilig achterlaten van oude zoutcavernes nog niet op orde. Ook constateert het SODM dat Nobian niet altijd voldoet aan gemaakte afspraken en toezeggingen. “Voor ons is het niet te begrijpen dat een bedrijf dat onder verscherpt toezicht staat, wél op nieuwe plekken naar zout mag boren”, vindt bewoner Rodijk.

Veroordeling om strafbare feiten

Ook in Oost-Groningen ontbreekt het vertrouwen in het bedrijf, volgens Harm Vos, voorzitter van Bewonersbelangen Lanengebied en Zuiderveen. Hij houdt zich sinds 2017 nauwgezet bezig met zoutwinning door Nobian in het gebied. “We zijn niet per se tegen zoutwinning, maar willen dat het veilig gebeurt.”

Volgens hem hebben de bewoners het bedrijf gedwongen om bijeenkomsten te organiseren. “Maar we vertrouwen hen voor geen cent.” Vos wijst op de recente uitspraak van de rechtbank in Overijssel. Daarin is het bedrijf eerder dit jaar veroordeeld voor drie strafbare feiten, waaronder het niet tijdig melden van verontreiniging door (olie)lekkages en het opzettelijk in strijd handelen met regelgeving rondom chemische stoffen.

De afspraak is dat Nobian de buurtbewoners in Groningen op de hoogte stelt van ontwikkelingen op het gebied van nieuwe boringen. “Maar we komen er telkens weer achter dat dingen worden verzwegen”, stelt Vos. “Ze vertellen eerst dat nieuwe plannen op een laag pitje staan, maar dan horen we later dat er al maanden onderzoek wordt verricht in de omgeving. Het idee van het bedrijf is: hoe minder mensen het weten, hoe minder imagoschade, hoe beter voor ons.”

Nobian ziet het anders en zegt dat er maandelijks contact is met buurtbewoners. “Wij zetten er ons oprecht voor in om bewoners zo goed mogelijk te betrekken, maar het kan altijd beter”, stelt woordvoerder Jorn van der Meer. “In algemene zin is de discussie over mijnbouw verzuurd.”

Het bedrijf heeft last van de manier waarop met de Groningse aardbevingsproblematiek is omgegaan, maar bijvoorbeeld ook van de injectie van afvalwater in de Twentse bodem. “Het betekent dat we nog beter moeten uitleggen wat we doen en hoe belangrijk zout is voor talloze producten. Zout is een strategische grondstof voor de productie van materialen die essentieel zijn voor onze samenleving.”

In 1991 ontstond in Hengelo een enorme krater door een ingestorte zoutcaverne (archiefbeeld).  Beeld Charel van Tendeloo
In 1991 ontstond in Hengelo een enorme krater door een ingestorte zoutcaverne (archiefbeeld).Beeld Charel van Tendeloo

‘Een bom onder het dorp’

In Twente daalt het vertrouwen een dag na de bewonersavond tot het nulpunt, als staatssecretaris Hans Vijlbrief tijdens een mijnbouwdebat opmerkelijke uitspraken doet. “Het gaat bij Nobian niet alleen om het winnen van zout, sterker nog, de baas van Nobian zei: dat zout is maar een bijkomstigheid. Die cavernes gaan later worden gebruikt voor waterstofopslag”, vertelt hij in antwoord op vragen van Kamerleden.

Het fragment gaat als een lopend vuurtje door het dorp. “Letterlijk een bom onder het dorp”, zeggen de bewoners tegen elkaar.

Waterstof? De zoutcavernes rond Haaksbergen zijn mogelijk geschikt voor de opslag van waterstof na 2030, blijkt uit navraag bij onderzoekscentrum TNO. Daarvoor zijn kleine cavernes nodig tot één miljoen kuub, de grootte die het bedrijf nu aanhoudt bij de huidige plannen van het bedrijf. Ook is Nobian zelf druk bezig met waterstof, en heeft het eind vorig jaar een waterstofbedrijf opgericht.

Verhitte discussie

Het bedrijf bestrijdt met klem dat het op dit moment rekening houdt met de opslag van waterstof in de cavernes rondom Haaksbergen na afloop van de zoutwinning. Bij de reden om cavernes maximaal 1 miljoen kuub groot te maken speelt waterstof geen rol, stelt het bedrijf. “Als je het mij vraagt gaan we geen waterstof opslaan in Haaksbergen”, zegt directeur Van den Winkel. Een garantie kan de directeur echter niet geven.

De bewoners voelen zich opnieuw overvallen. “Dit is funest voor het vertrouwen”, reageert Rodijk furieus namens de bewoners in het dorp. “Nobian kwam met tegemoetkomingen die wij allemaal al hadden voorgekauwd, maar de gemeenschap was daar wel blij mee. Nu de staatssecretaris dit bommetje dropt, is het vertrouwen verdwenen.”

Maandag komt staatssecretaris Vijlbrief naar het gebied om met bewoners te praten over de zoutwinningsplannen en hun zorgen. Uiteindelijk beslist zijn ministerie van economische zaken over de vergunning die de winning mogelijk moet maken. Hem wacht een verhitte discussie in het Twentse dorp.

De geschiedenis van zoutwinning in Nederland

Zoutwinning in Nederland gebeurt al ruim 100 jaar. Het eerste zout in Nederland werd in 1887 bij toeval ontdekt op landgoed Twickel bij Delden. Er werd gezocht naar drinkwater, maar men stuitte op zout. Het duurde tot na de Eerste Wereldoorlog tot er op grote schaal zout werd gewonnen.

In 1919 werd op ruim 300 meter diepte voor het eerst zout gewonnen in Boekelo. Zoutwinning nam eind jaren 30 een vlucht toen het Twentekanaal werd geopend, wat transport makkelijker maakte. In de jaren 50 kwam ook zoutwinning op gang in Groningen, en begin jaren 90 volgde zoutwinning in Friesland nabij Harlingen. Sinds 2020 wordt ook onder de Waddenzee zout gewonnen.

Lees ook:

Akzo los van Twentse bodemschat

Akzo’s zoutfabriek in Hengelo krijgt een andere eigenaar. Een eeuw lang reikten Akzo’s wortels tot diep in de Twentse bodem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden