Nationale herdenking

Toespraak Rutte bij Indië-herdenking: ‘In ons gezin was Indië altijd aanwezig’

Koning Willem-Alexander bij het Indisch Monument tijdens de nationale herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog in voormalig Nederlands-Indie.Beeld ANP

Bij het Indisch Monument in Den Haag is zaterdagmiddag even na het middaguur de nationale herdenking begonnen van het einde van de Tweede Wereldoorlog in voormalig Nederlands-Indië. 

Het is zaterdag precies 75 jaar geleden dat Japan capituleerde. Dat betekende tegelijkertijd de bevrijding voor het hele Koninkrijk der Nederlanden.

Koning Willem-Alexander legde een krans, premier Rutte hield een toespraak. Hij haalde de verhalen van zijn vader in voormalig Nederlands-Indië aan om zijn woorden over de verschrikkingen in de Tweede Wereldoorlog kracht bij te zetten. Veel Indische Nederlanders stopten hun herinneringen aan de oorlog en de Japanse kampen weg. Er was in Nederland ook lange tijd weinig erkenning voor hun ervaringen en leed, zei Rutte in zijn toespraak. Zijn vader vertelde wel geregeld over die tijd.

Rutte senior werd destijds in Indië ‘onder de wapenen geroepen’ en kwam als krijgsgevangene in een ander kamp terecht dan zijn vrouw en hun drie kinderen. Zijn vrouw stierf daar van uitputting in juli 1945, een maand voor de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945. Hij hertrouwde en kreeg nog vier kinderen, onder wie Mark. Hij groeide in Den Haag op in een gezin “waarin Indië altijd aanwezig was”. Mijn ouderlijk huis was vol geuren en smaken die aan die tijd deden denken, zei Rutte.

Voorzitters Khadija Arib (Tweede Kamer), Jan Anthonie Bruijn (Eerste Kamer) en Erry Stoove van de Stichting Nationale Herdenking 15 augustus 1945 leggen een krans bij de Indische plaquette in het gebouw van de Tweede Kamer. Het parlement hield zaterdagochtend een herdenking van de gevallenen en slachtoffers in voormalig Nederlands-Indië.Beeld ANP

Als jongen luisterde de premier naar de verhalen van zijn vader over Nederlands-Indië. Voor hem was dat “vaak spannend en leerzaam, maar je merkte ook dat je soms niet moest doorvragen”. Over zijn ervaringen in gevangenschap vertelde zijn vader “slechts mondjesmaat” en hij wilde ook niet mee naar een beroemde film in 1983 over krijgsgevangenen in Japanse kampen. Rutte denkt dat hij “het donkere hoekje” probeerde te vermijden. Zijn vader vertelde zijn eigen verhaal “behoedzaam, in flarden en soms zonder woorden. Voor mij indrukwekkender dan een Hollywoodfilm ooit zou kunnen zijn”, zei de premier.

“De verhalen van mijn vader behoren nu tot mijn bagage. Ik heb daar veel van geleerd”, zei Rutte. Hij wees erop dat nu al veel meer bekend is over de kampen waar “tienduizenden mannen, vrouwen en kinderen crepeerden”. Ook de mensen buiten het kamp hadden het zwaar, evenals de Chinezen, Molukkers en Indonesiërs. Velen moesten gedwongen werken in Indië of elders in door Japans bezet gebied in Azië, memoreerde Rutte.

De oorlog in Nederlands-Indië is volgens de premier “onlosmakelijk onderdeel van onze gezamenlijke geschiedenis”. Rutte verwees naar het Indisch Monument - dat deze week beklad werd. Het kwam er pas veertig jaar na het einde van de oorlog, omdat het in Nederland lange tijd “onnodig en ongemakkelijk werd gevonden om apart aandacht te geven aan het oorlogsverhaal in Nederlands-Indië”. Maar verhalen, bewustwording, erkenning en herdenkingen zijn volgens Rutte belangrijk, elk jaar opnieuw en ook de komende 75 jaar.

Rutte sprak eerder tijdens de Indië-herdenking in 2015, maar niet met zo’n persoonlijk karakter als nu.

Monument bewaakt

Het Indisch Monument is in de nacht van vrijdag op zaterdag bewaakt en beveiligd. Dat gebeurde na een bekladding en gedeeltelijke vernieling in de nacht van donderdag op vrijdag. Vrijdag is het monument schoongemaakt en hersteld. De bekladding is opgeëist door een groep die zich Aliansi Merah Putih noemt, oftewel de rood-witte alliantie, naar de kleuren van de Indonesische vlag. Die groep heeft eerder ook het standbeeld van Johan van Oldenbarnevelt bij de Haagse Hofvijver beklad met de de tekst ‘Fuck VOC’. Die was een van de oprichters van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, de Nederlandse handelsonderneming die het monopolie had op de overzeese handel.

De jaarlijkse herdenking van alle slachtoffers van het Japanse oorlogsgeweld trekt gewoonlijk duizenden belangstellenden. Maar dat kan dit jaar niet wegens de maatregelen tegen het coronavirus. De herdenking is toegankelijk voor een beperkt aantal hoogwaardigheidsbekleders en andere genodigden. De omgeving van het Indisch Monument is zaterdag hermetisch afgesloten, om te voorkomen dat mensen toch op afstand gaan kijken. Op een aantal plekken in het land zijn regionale bijeenkomsten georganiseerd. 

Lees ook:

De vader van André was dwangarbeider in Japan. ‘Hij had het niet leuk gevonden dat ik voor deze Japanner boog’

Johan Schram sprak na de Tweede Wereldoorlog nooit meer over wat hem in Japan als krijgsgevangene was overkomen. Hij was een van duizenden die vanuit Nederlands-Indië dwangarbeid moest verrichten. Zoon André verdiepte zich na zijn dood in deze geschiedenis.

Hoe de Japanners zich overgaven in Nederlands-Indië

De capitulatie van Japan, op 15 augustus 1945, beëindigde de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Maar aan wie gaven de Japanners zich in het machtsvacuüm daar over?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden