null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Betalingsachterstand

Studieschuld niet afbetaald? Dan geen paspoort. ‘Ik begrijp niet waarom Duo dit doet’

Duo moet 568 miljoen euro aan achterstallige studieschulden innen. Dat gaat soms op onorthodoxe wijze, bijvoorbeeld door de verlenging van een paspoortaanvraag stop te zetten. Wie meekijkt achter de schermen, ziet een worsteling tussen harde hand en menselijke aanpak.

Joost van Egmond en Stefan Keukenkamp

Hij had dit tien jaar terug beter moeten aanpakken. Dat houdt Duo hem geregeld voor en daar is Pascal van Rooden het ook hartgrondig mee eens. Alleen, het is 2022 en hij zit in Argentinië, zonder noemenswaardig inkomen en zonder geldig paspoort. Dat laatste krijgt hij alleen als hij een regeling treft voor zijn betalingsachterstand van zo’n 20.000 euro.

Duo ziet dit instrument, de zogenoemde paspoortsignalering, als een laatste redmiddel bij ontraceerbare oud-studenten. Het gaat om Nederlanders die in het buitenland wonen en meer dan 5000 euro aan betalingsachterstand hebben. Als de dienst geen contact krijgt, vraagt ze de minister van buitenlandse zaken om een aanvraag voor een verlenging van een paspoort te blokkeren. De oud-student krijgt via de ambassade te horen dat die contact moet opnemen met Duo. De afgelopen jaren gebeurde dit in zeker 2700 gevallen en dat leidt tot schrijnende gevallen, daarvan is Duo zich bewust.

Vijf euro naar Duo

“Ik wil het ze wel betalen, ik heb het alleen echt niet”, zegt Van Rooden. Hij is theatermaker in een dorp in het noorden van Argentinië. Daarnaast doet hij vrijwilligerswerk. Een fijn bestaan, zegt hij zelf, maar naar Nederlandse economische maatstaven karig. De economie is er door jaren van recessie en gierende inflatie sterk informeel geworden.

“Je doet wat voor elkaar. Ik bouw een huis voor jou, jij geeft mij te eten”, schetst Van Rooden. Geld is er nu eenmaal weinig. Hij schat dat hij zo’n 1000 pesos per maand kan missen. Na een recente inflatiegolf is dat gereduceerd tot iets meer dan 7 euro. Met de hoge transactiekosten komt er dan ongeveer 5 euro in Groningen aan.

Een symbolisch gebaar, dat beseft Van Rooden, maar meer heeft hij niet.

Dat was niet wat Duo voor ogen had toen ze Van Rooden vroeg om een betalingsvoorstel. Het werd dan ook in eerste instantie afgewezen. Hij kreeg het advies om direct het hele bedrag te betalen en zo nodig ‘een oplossing in de privésfeer’ te zoeken. Maar vorige week kwam er toch een opening, Duo ging alsnog akkoord met Van Roodens voorstel van de symbolische 5 euro. Buitenlandse Zaken besloot daarop om hem een paspoort voor een jaar te verstrekken. De aanvraag is nu in behandeling.

Verblijfsstatus problematisch

Een hele opluchting voor Van Rooden, die zegt dat zijn gezondheid op het spel staat. Hij is seropositief en heeft zijn gezondheid goed onder controle dankzij hiv-remmers, die hij krijgt via het lokale ziekenhuis. Maar de Argentijnse overheid heeft hem te kennen gegeven dat dit zo niet kan doorgaan als hij zijn verblijfsstatus niet op orde heeft. En daarvoor is dat geldige Nederlandse paspoort een vereiste.

Wat is paspoortsignalering?

Ruim 8000 Nederlanders zijn opgenomen in het Register paspoortsignaleringen (RPS). Daarin zijn gegevens opgenomen van mensen aan wie geen paspoort verstrekt mag worden of waarvan het paspoort vervallen is verklaard. Dat gebeurt onder meer bij schulden aan overheidsinstanties, zoals Duo en de Belastingdienst. Daarnaast wordt het middel ingezet bij verdachten, paspoortfraude en een persoonlijk faillissement. Bij bijvoorbeeld ziekte of overlijden van een naaste kan iemand in sommige gevallen een tijdelijk paspoort krijgen.

“Dit is wat me ’s nachts uit mijn slaap houdt”, zegt hij. “Ik heb nu nog voor twee maanden, maar wat als ik daarna bij het ziekenhuis kom en ik sta niet meer op de lijst?” Hij heeft dit ook aangevoerd bij Duo om de noodzaak van een paspoort te onderstrepen, maar de reactie uit Groningen ging hier niet op in.

Bijna overal ter wereld wonen oud-studenten

Betalingsproblemen komen vaak voor bij de 100.000 voormalig studenten die in het buitenland wonen. Slechts de helft betaalt netjes op tijd. Van een kwart van de oud-studenten weet Duo niet eens waar ze zijn. Niet zo gek, op Groenland na woont in nagenoeg elk land op de wereld wel een oud-student uit Nederland met een studieschuld. En het is weliswaar verplicht om iedere adreswijziging op te geven aan Duo, maar lang niet iedereen weet of wil dat.

Maar de staat en daarmee de belastingbetaler wil dat uitgeleende geld wel terugzien. Sinds 2012 werkt Duo aan het traceren van oud-studenten met een onbekend adres, veelal woonachtig in het buitenland.

Sinds 2018 is een nieuwe werkwijze ingezet bij alle groepen oud-studenten, waarbij er meer oog is voor de persoonlijke situatie. Duo wil beter communiceren en preventief optreden. Daarmee probeert Duo betalingsproblemen te voorkomen en meer geld terug te krijgen in de staatskas. Een win-win-situatie, is de gedachte.

Ome Duo betaalt wel, is de gedachte

Er zijn de afgelopen jaren vijftig extra mensen aangetrokken. Elisa Menting is daar één van. Ze houdt zich bezig met het voorkomen van (verdere) betalingsproblemen van in Nederland wonende oud-studenten. “De afgelopen jaren hebben we gezien dat het werkt”, vertelt ze op het hoofdkantoor van Duo in Groningen. “Uiteindelijk geloven wij dat we met de persoonlijke aanpak meer terugkrijgen dan met de harde hand.”

Menting is zelf student geweest en weet dus waar ze het over heeft. Ze bouwde een ‘flinke studieschuld’ op die ze nu terugbetaalt. Bij veel studenten leeft nog altijd het idee van ‘Ome Duo’: een lieve vermogende oom die als flappentapper fungeert om je studententijd een stuk dragelijker te maken. En dat zonder rente met een lange looptijd. “De consequenties? Ach, dat komt later wel, denken veel studenten. Dat dacht ik vroeger ook.”

Te harde schuldeiser

Negentig procent van de miljoen oud-studenten die moeten aflossen betalen netjes op tijd. Daarentegen komen tienduizenden van hen wél in betalingsproblemen. Hun totale betalingsachterstand was vorig jaar opgelopen tot ongeveer 568 miljoen euro. Duo kreeg lange tijd het verwijt zich als een te harde schuldeiser op te stellen.

De menselijke maat moest terugkomen, een tendens die je nu ziet bij meer overheden na onder meer de toeslagenaffaire. Daartegenover staat dat het ministerie Duo de opdracht geeft om het uitgeleende geld terug te krijgen. Menting vat het compromis samen: “We doen niet zo moeilijk, zijn misschien wel mild, maar een keer is het klaar. Zeker als oud-studenten moedwillig weigeren te betalen.”

null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Duo moet van ver komen

Annika van der Mee werkte jarenlang als financieel jongerencoach en kreeg vaak met Duo te maken. Zij ziet inderdaad wel verbetering, en hoort dat ook van collega’s. Maar ze benadrukt ook dat Duo van ver moet komen. “De mindset begint een beetje te veranderen. Van ‘ze willen het niet’ naar ‘ze kunnen het niet’. Duo maakt stappen, maar ze zijn er nog lang niet.”

“Er wordt nog te veel uitgegaan van zelfredzaamheid, maar in de praktijk zijn er zo veel regeltjes dat veel mensen er niet aan kunnen voldoen.” Met sommige regels, zoals de mogelijkheid om een schuld op te schorten, zijn studenten niet bekend, merkt ze. Of de regels rond het stopzetten van de ov-jaarkaart, met de flinke boete als oud-studenten dat niet tijdig doen.

Van der Mee zegt dat ze geregeld vier uur uit moet trekken om een oud-student uit te leggen hoe die de administratie rond het afronden van de studie netjes moet doen.

Duo geeft toe dat het nog beter kan. “Persoonsgericht innen is een leerproces, ook voor onze medewerkers”, zegt Duo-woordvoerder Bert Viel. “We blijven kijken hoe we onze relatie met debiteuren en de manier van innen van schulden kunnen verbeteren. We hebben de afgelopen jaren mooie stappen gezet, concludeert ook de Nationale Ombudsman in zijn rapport uit 2021.”

De juiste kleur envelop telt mee

Om stappen te maken kijken medewerkers vooral naar de preventieve aanpak, voorlichting op scholen, en persoonlijke gesprekken met oud-studenten met betalingsachterstanden. Bij de pro-actieve benadering wordt onder meer gekeken naar de manier waarop oud-studenten worden aangeschreven en hoe je een brief begint. “Daarvoor gebruiken we marketinginstrumenten”, legt Viel uit. Zelfs de kleur van de enveloppe maakt een groot verschil. “Je wilt voorkomen dat de brief niet eens wordt opengemaakt, of dat na het lezen van de eerste zin over de hoogte van de schuld de prullenbak ingaat.”

Duo ziet twee groepen: degenen die wel kunnen maar niet willen, en de groep die eenvoudigweg vanwege de financiële situatie niet kan betalen. “Naar mijn idee is die laatste groep het grootst”, aldus Menting. “De drempel is hoog om contact met ons te zoeken. Wij zijn dan de grote boze overheid.”

Het loket is in Paramaribo

Theatermaker Van Rooden uit Argentinië heeft weinig van de moedwillige wanbetaler, eerder van iemand die zijn weg door de administratieve hoepels niet weet. Toen hij in 2013 na afronding van zijn studie theater aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht ging reizen gaf hij Duo geen inkomen op, dat had hij ook niet. Dat betekende dat hij een standaard terugbetalingsregeling kreeg van 240 euro per maand. Terwijl hij via omzwervingen in het noorden van Argentinië terechtkwam, liep die teller door.

Frappant was dat er al die tijd wel contact was met Duo, een soort dan. Duo had gewoon een mailadres van hem, hij ontving daarop aanmaningen en ook een overzicht van zijn schuld kwam netjes maandelijks binnen. Van Rooden heeft zich er ook wel eens in verdiept en geprobeerd de digitale regeldienst MijnDuo te heractiveren. “Daar had ik een DigiD voor nodig en met mijn verlopen paspoort kon ik me melden bij het dichtstbijzijnde loket. In Paramaribo.” En zo liet hij de zaak weer op zijn beloop.

“Ik ben te relaxed in deze dingen, dat besef ik”, zegt Van Rooden. “Ik begrijp ook dat ik een rechterlijke schuld heb. Maar als ik dit destijds wél goed geregeld had, waren mijn maandlasten nu waarschijnlijk nul geweest.” Dat klinkt inderdaad waarschijnlijk, de rekenhulp van Duo geeft aan dat pas wie een jaarinkomen van 19.000 euro heeft, überhaupt iets hoeft terug te betalen, een tientje per maand. Dat mag zo zijn, zegt Duo, maar de verantwoordelijkheid voor het aanvragen van zo’n draagkrachtmeting ligt bij de debiteur.

Studieschuld na gestaakte rechtenstudie

Soortgelijke verhalen zijn er meer. Peter wil uit privacyoverwegingen niet met zijn achternaam in de krant, maar hij licht graag toe hoe hij op de signaleringslijst kwam. Aan zijn in 2003 gestaakte rechtenstudie had hij een flinke schuld overgehouden. Over de jaren had hij naar draagkracht afgelost, maar nadat hij in 2014 naar Bulgarije emigreerde was er geen contact meer.

“Ik had er geen erg in”, zegt Peter. In de voorafgaande jaren had hij niet hoeven aflossen omdat hij daar het inkomen niet voor had, dus Duo zat niet vooraan in zijn gedachten. Volgens hem is de schuld verlopen. Peter houdt vol dat hij naar draagkracht heeft afbetaald gedurende de aflosfase, in zijn geval 15 jaar, daarna volgt kwijtschelding.

Omdat Peter in zijn ‘Bulgaarse jaren’ geen inkomen opgaf, had hij een standaardaflossing moeten betalen. Of hij daar het inkomen voor had of niet. Dat had hij niet, zegt hij. In Bulgarije liggen de inkomens fors lager. Duo wil vanwege Peters privacy niet op zijn zaak ingaan.

Medewerker “schreeuwde door telefoon”

Over de toon waarop Duo hem benaderde is Peter niet te spreken. Zijn laatste directe contact met de dienst dateert van 2019. “Ze gedroegen zich een beetje als een louche incassobureau”, zegt hij. “De dame schreeuwde dat ik mijn paspoort niet kreeg als ik niet betaalde. Niet echt hoe je verwacht dat een overheid zich gedraagt.”

Ook Pascal van Rooden merkte dit jaar aanvankelijk weinig van de nieuwe menselijke benadering. Toen hij zijn persoonlijke gezondheidssituatie per email uit de doeken deed, was hij verbijsterd dat er niet op in werd gegaan. “U hebt het zélf in de hand op wat voor termijn u over een (tijdelijk) paspoort kunt beschikken”, liet Duo weten.

Van Rooden krijgt nu een jaar om orde op zaken te stellen, en heeft dankzij zijn paspoort de mogelijkheid om gereguleerd werk te doen, wat de kans dat hij ooit zal aflossen vergroot. Een derde oud-student zonder paspoort, Davor Frölich, hoopt daarop. Hij merkt nu in de praktijk dat hij zonder paspoort geen baan krijgt.

null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Hij woonde jarenlang in Oostenrijk, is installatietechnicus en zegt dat de paspoortblokkade twee jaar terug hem zijn baan kostte. Toen zijn werkgever ondervond dat hij niet buiten de EU kon reizen, ontsloeg hij hem. Ook bij sollicitaties merkt hij dat het ontbrekende paspoort hem hindert. “Ze vragen of je kunt reizen. Een werkgever had klanten in Rusland, een ander in Azerbeidzjan. Als ik dan vertel dat ik daar niet heen kan, kijken mensen anders naar je.”

Maatwerk bieden

Maatwerk, dat was het kernwoord van een advies dat de Nationale Ombudsman Duo vorig jaar gaf in een rapport over de omgang met studieschulden. Paspoortsignalering is rechtmatig, en begrijpelijk als middel om contact te herstellen met oud-studenten, maar, zegt de ombudsman bij navraag “wat hierbij dan heel belangrijk is, is dat Duo duidelijk en transparant is. Op financieel gebied, maar “ook over de gevolgen die paspoortsignalering heeft op sociale en andere vlakken van het leven van oud-studenten.”

Duo zet met de nieuwe benadering volop in op maatwerk. De cijfers ondersteunen dat dit werkt en dat er meer geld terugkomt. In totaal zijn tussen 2019 en 2021 bijna 40.000 oud-studenten met studieschulden pro-actief benaderd. Vaak zijn dat oud-studenten die aan het begin van het aflostraject al verzuimen. “Daarmee voorkomen we dat zij gelijk grote betalingsachterstanden krijgen”, vertelt Duo-medewerker Menting. Door die actieve benadering heeft 62 procent van de debiteuren die zijn benaderd alsnog betaald en zijn verdere problemen gelijk in de kiem gesmoord.

Klem bij de rechter

Tussen niet willen en niet kunnen blijkt nog een categorie te liggen: juridische onenigheid over de achterstand. Zowel Peter als Davor Frölich betoogt dat de achterstand waarvoor hun paspoort is geblokkeerd niet bestaat. Probleem daarbij is dat ze zich moeten wenden tot de minister van buitenlandse zaken, die houdt de verlenging van het paspoort immers tegen. Maar dat ministerie gaat niet over de schuldkwestie zelf.

Frölich betoogt dat hij schuldenvrij is. In 2007 ging hij in Oostenrijk failliet, na zeven jaar onder curatele maak je een schuldenvrije herstart. Voor Duo is dat nog geen uitgemaakte zaak. De dienst houdt voorlopig vast aan zijn achterstand van tienduizenden euro’s. Een rechtszaak bood geen soelaas. Als Duo zegt dat er een schuld is, hoeft buitenlandse zaken daaraan niet te twijfelen, oordeelde de rechter. “Marginale toetsing”, verzucht Frölichs advocaat Ruud Michielsen. “Mijn cliënt wilde het debat aangaan, maar de rechter kijkt in zo’n geval alleen of de beslissing van het ministerie van buitenlandse zaken evident onjuist is.”

De kwestie komt nog wel voor de Centrale Raad van Beroep, maar dat duurt nog wel even. Tot die tijd zit Frölich zonder geldig paspoort. “Ik kan wel werk als kelner zoeken of zo, maar dat verdient niet veel.”

Doorprocederen tot Europees hof

Ook Peter ving bot bij de rechter toen hij zijn paspoort terugvroeg. Het belang dat hij zich niet aan zijn schuldverplichtingen onttrekt, mag zwaarder wegen dan zijn belang om naar landen buiten de EU te kunnen reizen, was het oordeel. Hij reist nu op een ID-kaart. “Dan heb ik nog het geluk dat ik in de EU woon. Maar ik begrijp gewoon niet waarom ze dit doen. Als het een gevaar was dat ik zou vluchten… Maar ik bewijs dat ik dat niet doe door hier in Bulgarije te blijven. Ik heb hier ook mijn werk.”

Hij is vastbesloten door te procederen, als het moet tot het Europees hof. “Als ik moet betalen, dan moet het, maar dan gaat die aflossing heel lang duren.”

Verantwoording

Trouw sprak met meerdere oud-studenten van wie hun paspoort is opgenomen in het Register paspoortsignaleringen. Ze staafden hun verhaal met mailwisselingen met Duo of uitspraken van de rechtbank. Duo kreeg de mogelijkheid om te reageren op de casussen, maar liet weten vanwege de privacy niet op individuele zaken in te kunnen gaan. De achternaam van oud-student Peter is bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

Duo blokkeert paspoort van duizenden oud-studenten die van de radar verdwijnen

Wie in het buitenland woont met een studieschuld en forse betalingsachterstand, krijgt in het uiterste geval te maken met een paspoortblokkade. De impact op oud-studenten is groot.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden