Déjà vuZoeaven

Staatloos na het dienen in vreemde krijgsdienst

Oud-SpanjestrijdersBeeld TR beeld rv

Vijfduizend staatlozen wonen er volgens schattingen van het ministerie van Veiligheid en Justitie in Nederland. De UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, gaat zelfs uit van het dubbele aantal. Het gaat om mensen wiens wieg buiten Nederland stond.

Voor de Tweede Wereldoorlog lag dat anders. Veel staatlozen van toen waren gewoon als Nederlander geboren. Ze raakten hun nationaliteit kwijt nadat ze zonder verlof vooraf in vreemde krijgsdienst hadden gediend. Vechten voor een buitenlandse mogendheid viel niet te rijmen met de loyaliteit die van een staatsburger werd verwacht.

De grootste van die twee groepen was de zoeaven, rooms-katholieke jongemannen die tussen 1861 en 1871 vrijwillig naar Rome waren afgereisd om de kerkelijke staat te verdedigen tegen de troepen van Guiseppe Garibaldi, de grote eenmaker van Italië. Overigens zonder succes. Rome werd zelfs de hoofdstad van het verenigde land.

In 1940 waren nog achttien van deze vechters voor het Vaticaan in leven. Godfried Bomans beschreef in een column hoe de oud-strijders een bezienswaardigheid waren tijdens de processies in zijn jonge jaren: "Ze hadden lange, grijze baarden, steunden op een stok en waren gekleed in ballonvormige, harem-achtige broeken en schuins weglopende jassen met passementen bestikt. Opzij droegen zij een sabel, op het wankel hoofd een verrassend klein petje. Niet iedere parochie had zo'n man, maar je kon ze lenen van pastoors die er wat ruimer in zaten en op een zoeaaf niet keken."

Ooit waren het er heel veel geweest. In totaal dienden ruim drieduizend Nederlandse mannen de paus. De meesten van hen werd het Nederlanderschap afgenomen, maar ze konden zonder al te veel moeite naturalisatie aanvragen. Op die manier werd bijvoorbeeld voormalig luitenant der zoeaven, Antoine Arts, in 1897 weer Nederlander. Hij kon daarna lid worden van de Tilburgse gemeenteraad en de Tweede Kamer.

Ook zo'n tweehonderd mannen en vrouwen die tussen 1936 en 1939 tijdens de Spaanse Burgeroorlog voor de wettige republiek meevochten tegen de door Duitsland en Italië gesteunde generaal Franco verloren hun nationaliteit. Dat ze ook vervolgd konden worden, leidde tot tweespalt in Den Haag. Op Buitenlandse Zaken wilde men zich houden aan het eerder gegeven woord dat strijders in Nederland geen andere vergeldingsmaatregelen hoefden te verwachten. In Justitiekringen vond men dat juist broodnodig. De haviken daar meenden dat de rust in Nederland niet was gediend met deze "uiterst gevaarlijke personen". Die konden maar beter worden uitgezet.

Eigenlijk werd de zoeaven en de Spanjestrijders meer verweten dan alleen het dienen in vreemde krijgsdienst. Ze werden gezien als willoze werktuigen van een internationaal gevaar dat de nationale staat leek te bedreigen. In het geval van de zoeaven ging het om de rooms-katholieke kerk en haar leider, de paus, die grensoverschrijdend gehoorzaamheid verlangde van alle gelovigen. In het geval van de Spanjestrijders bestond er vrees voor het Rode Gevaar, dat zich niet voor niets verenigd had in een organisatie die zichzelf de Socialistische Internationale noemde.

De laatste zoeaaf overleed in 1946. In 1947 kregen alle pauselijke strijders postuum hun Nederlanderschap terug.

De Tweede Wereldoorlog had toen ook de kijk op de Spanjestrijders veranderd. Hadden deze vrijwilligers eigenlijk niet gewoon gestreden tegen het fascistische gevaar? Het kabinet-Schermerhorn spande zich in om deze mensen hun Nederlanderschap terug te geven. De schrijver Jef Last zat bij de eerste groep die werd gerenaturaliseerd.

Later verdween de voortvarendheid van de eerste naoorlogse jaren. De Koude Oorlog maakte mensen met communistische sympathieën opnieuw verdacht. Waar lag het hart van die voormalige Spanjegangers in het hoog oplopende conflict tussen Oost en West?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden