null

Brandhaarden

Snapt u alle vlekken op de coronakaarten nog? Er zit wel degelijk systeem in

Beeld Thijs van Dalen

Er zit systeem in de kaarten met coronabesmettingen. Gedrag is een belangrijke factor. Maar ook het toeval speelt een grote rol.

De coronakaart van Nederland heeft een wisselend vlekkenpatroon. Wie de kaarten met de besmettingsgraad per gemeente de revue laat passeren, ziet niet alleen hoe Nederland vanaf de zomer tot nu van groen naar donkerrood kleurt. Het patroon varieert ook. Regio’s en gemeenten verschieten van kleur, om na een paar weken weer terug te keren naar normaal.

Het is de mens eigen om hier verklaringen voor te zoeken, maar het toeval speelt een grote rol. Risicovol gedrag, zoals een illegaal feest, wordt niet altijd door het virus afgestraft. En soms is het gewoon pech als net bij die ene volleybalwedstrijd of koorrepetitie een speler of zanger, zonder het te weten, besmettelijk blijkt en een hele groep aansteekt. Als dat gebeurt in een gemeente met weinig inwoners, is een kleine besmettingshaard al genoeg voor een donkerrode kleur.

Zo was er begin augustus een uitbraak in Dokkum, vermoedelijk doordat jongeren op een terras te weinig afstand hadden bewaard. De hele piek bleef beperkt tot een vijftigtal besmettingen. Maar aangezien de gemeente Noordeast-Fryslân, waar Dokkum toe behoort, nog geen 50.000 inwoners telt, kreeg het geheel groene Noord-Nederland een paar dagen een oranjerood vlekje. Ook Tubbergen, dat half september nog coronavrij was, kon zo een maand later pieken met een hoge besmettingsgraad van meer dan 200 besmettingen per 100.000 inwoners. Het ging die 24 oktober om 43 nieuwe gevallen.

Olievlek

Wie door zijn oogharen naar de kaarten kijkt, ziet wel degelijk een patroon, zo meldt Hans Heesterbeek, hoogleraar theoretische epidemiologie aan de Universiteit Utrecht. Begin september zijn in de Randstad enkele brandhaarden ontstaan en die hebben zich als een olievlek over het land verspreid.

Drie 'coronakaarten' van Nederland geven een beeld van het aantal besmettingen in september, oktober en november.  Beeld Thijs van Dalen
Drie 'coronakaarten' van Nederland geven een beeld van het aantal besmettingen in september, oktober en november.Beeld Thijs van Dalen

“De bevolkingsdichtheid is er hoog, veel mensen waren nog vatbaar waardoor de epidemie er snel intenser werd. Het patroon is telkens hetzelfde: een snelle toename, het bereiken van een piek. Er volgen maatregelen en mensen worden zich bewust van het gevaar, waarna de epidemie weer afneemt. Wellicht doordat er meer gereisd is dan in het voorjaar, van en naar de Randstad en de kust bijvoorbeeld. Daardoor ontstonden op andere plaatsen nieuwe haarden, met datzelfde patroon. In feite zie je overal een landelijke golf in het klein. Op plekken waar de bevolkingsdichtheid laag is, hebben maatregelen en individuele risicomijding sneller effect en dooft de epidemie eerder uit.”

Het is niet alleen de Randstad die snel rood werd. Ook Brabant, en vooral het westelijk deel, ging in die trend mee. Dat is opvallend, omdat de regio het epicentrum van de eerste golf was. Hebben de Brabanders niet geleerd voorzichtig te zijn? Zo zou Heesterbeek de rode vlek niet willen duiden. “We hebben met zijn allen niet genoeg geleerd van de eerste golf. Het virus kent geen provincie- of landsgrenzen en heeft zich toch weer over het hele land kunnen verspreiden.”

Covid-radar

Veel mensen uit West-Brabant werken in de regio Rotterdam, vult Niels Chavannes, hoogleraar huisartsgeneeskunde aan het Leids UMC. “Ze hebben het virus uit die brandhaard mee naar huis genomen.”

Gedrag is hier een sleutelbegrip, zegt hij. Chavannes is een drijvende kracht achter de Covid-radar, de app die sinds april bijhoudt wie van de deelnemers besmet of ziek wordt en wie zich in risicovollere situaties begeeft. “Het gedrag gaat voor de besmetting uit”, zegt hij. “Wij zagen in juni al, voordat de cijfers opliepen, dat mensen er meer op uit trokken. Het gedrag bepaalt voor 80 procent wat er met het virus gebeurt. Deze besmettingskaarten zijn dan ook de resultante van veranderend gedrag.”

Tijdens de eerste golf hield iedereen zich strikt aan de maatregelen. “Alleen bij ouderen was het wat minder. Het is toch geen oorlog, was bij sommige senioren de reactie. Bij de tweede golf waren de rollen omgedraaid. De ouderen hielden zich koest, de jongeren werden ongedurig van de beperkingen en gingen naar buiten om te feesten.”

Nu werken de maatregelen wel, vervolgt hij. “Het zou nog beter zijn als we benadrukken dat we goed bezig zijn. Mensen ervaren de maatregelen nog als straf. De nadruk ligt op wat niet meer mag. Laat zien dat we met ons goede gedrag vele ziekenhuisopnames en sterftes hebben voorkomen. Belonen werkt altijd beter.”

Lees ook:

Tubbergen trok de teugels zelf maar aan

Voor Twente dreigde een complete lockdown als de besmettingscijfers niet snel zouden dalen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden