Loes en Robbert van Heijningen bij het justitieel complex op Schiphol.

MH17

Slachtofferverklaring Robbert van Heijningen

Loes en Robbert van Heijningen bij het justitieel complex op Schiphol.Beeld Martijn Gijsbertsen

‘Onze naasten zijn als een kleiduif uit de lucht geschoten’. Hieronder de slachtofferverklaring van Robbert van Heijningen, die zijn broer Erik, schoonzus Tina en neefje Zeger van Heijningen verloor bij de MH17-ramp. Hij diende zijn verklaring mede in namens zijn broer Ronald van Heijningen.

Redactie Trouw

“Geachte rechtbank,

‘Moordenaars’ kopte de zaterdageditie van de krant van Wakker Nederland op de ochtend van de 19e juli 2014, naar aanleiding van het neerschieten van het vliegtuig van Malaysian Airlines met vluchtnummer MH17, op maandagmiddag 17 juli 2014 in het luchtruim van de Oekraïne met 298 doden ten gevolge, waaronder mijn broer, neef en schoonzuster.

Op de voorpagina van de krant een grote foto die rechtstreeks afkomstig leek van een shot uit een oude James Bond film ten tijde van de koude oorlog. Louche kijkende militaire lijfwachten, de geweren in aanslag, met in het midden hun leider, een kleine man in modieus kostuum, druk telefonerend met nietsontziende blik. Daaronder een foto van een separatist met een knuffel van een kind in zijn hand.

‘Moordenaars’. Tekst en foto appelleerden aan mijn gevoel van onmacht, onrecht en een diep, intens verdriet. “Moordenaars”, schreeuwde ook ik uit en noteerde op de krant: ‘Erik, Tina en Zeger, vermoord op 17 juli 2014 in de Oekraïne’.

Inmiddels zijn wij ruim zeven jaar verder en noteer ik de datum van 6 september 2021, de dag waarop ik mijn slachtofferverklaring voor u als rechtbank in persoon kenbaar maak door het uitoefenen van mijn spreekrecht.

De dag waarop wij inmiddels veel meer weten over achtergrond, toedracht, daders en verdachten. Maar ook de dag waarop de geslagen wonden nog nauwelijks zijn geheeld en met het gaande strafproces weer worden opgereten.

De dag van het blijvend bewustzijn aan de gruwelijke aanslag. De dag van nooit te verwerken verdriet en van nooit te verwerken onrecht, aangedaan aan Erik, Tina, Zeger en al die 295 andere slachtoffers, allen inzittenden van doemvlucht MH17.

Maar vooreerst wil ik u als rechtbank danken voor de uiterste zorgvuldigheid die u betracht in dit proces en de plaats die u inruimt voor de nabestaanden.

Verder alle waardering voor het Openbaar Ministerie die met respect voor slachtoffers en nabestaanden, onder buitengewoon lastige omstandigheden het neerhalen van de MH17 uitermate consciëntieus heeft gereconstrueerd en een onomstotelijke bewijslast naar voren brengt.

Voorst grote dank aan de Nederlandse overheid die ons als nabestaanden zorgvuldig en met alle begrip nog immer steunt. En last but not least dank aan de advocaten van het Rechtsbijstandsteam MH17 in het algemeen, en de raadslieden van het Luchtvaartteam van Beer Advocaten in het bijzonder

Maar vooral ook de waardering van mij en mijn broer voor de ethisch respectvolle wijze waarop de verdediging van de verdachten tracht om te gaan met de impact van het neerhalen van het toestel van Malaysian Airlines met vluchtnummer MH17, op de nabestaanden in dit proces.

Wij begrijpen daarbij dat het de taak van de advocaten van de verdachten is om zich volledig in te zetten in de behartiging van de belangen van hun cliënt.

Mijn naam is Robbert van Heijningen, broer van Erik van Heijningen. Erik behoorde met zijn vrouw Tina en hun zoon Zeger, tot de 298 slachtoffers die omkwamen in de Oekraïne als passagier van het neergeschoten toestel van de luchtvaartmaatschappij Malaysian Airlines met vluchtnummer MH17, verder te noemen MH17.

De toedracht van de aanslag op de MH17 is u als rechtbank bekend.

Ik spreek mijn slachtofferverklaring uit, als laatste actie voor wat ik voor mijn broer, neef en schoonzus kan doen, de aandacht van uw rechtbank vragend voor het aangedane onrecht aan de slachtoffers van de MH17 en de door ons als nabestaanden overkomen consequenties. Op de slachtoffer afgeleide schade ga ik in mijn slachtofferverklaring slechts beperkt in.

Erik, Tina en Zeger

“Erik, Tina en Zeger hielden van reizen en cultuur. Als je aan hen vroeg hoe de vakantie was geweest, kwamen zij terug vol verhalen en anekdotes over het land en hun inwoners. Zij waren ondernemend en putten inspiratie uit de ontmoeting met andere culturen, met oog voor historie en natuur. Maar ook waren zij behoedzaam als het de eigen veiligheid betrof.

Zij waren geordend in vrijheid, met respect voor de ander.

Erik, Tina en Zeger stonden vol in het leven. Erik had als financieel expert een topfunctie bij de ING bank, Tina was geliefd docente Nederlands en Zeger was een veelbelovend vwo-scholier.

Hun gewelddadige dood was dan ook een schok voor de familie, de grote vriendenschaar en de Hilversumse gemeenschap, de plaats waar zij woonden.

De aanslag op de MH17

“De vliegramp met de MH17 zal voor altijd in onze herinnering besloten blijven. In onze persoonlijke herinnering, maar zeker ook in het collectief geheugen van vele inwoners van de (betrokken) landen in en buiten Europa, Australië in het bijzonder

Het afschieten van een Buk-raket op een weerloze commerciële airliner, is geen daad van militaire dapperheid, maar eerder een duistere stap naar beneden op de ladder van de menselijke waardigheid.

Op het vliegtuig is bewust met een Buk-raket geschoten. Of het daarbij de bedoeling is geweest om specifiek de MH17 te raken, doet minder ter zake.

Juridisch is er mijns inziens sprake van tenminste voorwaardelijke opzet, analoog aan het Nederlandse Hoornse-taartarrest of recenter analoog aan de vergismoorden in het criminele circuit waaronder die op Djordy Latumahina of op de rechterszoon in het Marengo proces. Door het (laten) afvuren van de Buk-raket op een ingesteld doel, waarschijnlijk de Boeing 777 van Malaysian Airlines, in de wetenschap, echt in de wetenschap, dat het een burgerluchtvaart vliegtuig betrof of althans zou kunnen zijn dan wel dat er zich in de directe omgeving van het target, meerdere civiele airliners (waaronder indien niet MH17 het target was, ook de MH17) bevonden of zich hadden kunnen bevinden, welke door het afvuren van de Buk-raket zouden worden geraakt of geraakt zouden kunnen worden, alsmede in de wetenschap dat een Buk-raket ruim boven de destijds voor de burgerluchtvaart veilig gewaande grens van 10 km hoogte haar doelwit zou raken, kunnen raken en/of (kunnen) vernietigen, hebben de verdachten (allen militair zeer ervaren en terzake kundig) zich willens en wetens ingelaten met de aanmerkelijke kans dat zij met de Buk-raket een niet bedoeld doel zouden raken of kunnen raken, met het neerhalen, het tragisch neerhalen, van het vliegtuig en/of de dood van de inzittenden ten gevolge.

Degenen die de Buk-raket afvuurden, hebben geweten of hebben kunnen weten dat zij op een civiel toestel vuurden in plaats van op een militair toestel. Civiele toestellen immers zijn op de radar als zodanig herkenbaar omdat zij middels een transmitter zich constant als civiel toestel kenbaar maken; militaire vliegtuigen doen dit vanzelfsprekend niet. De radar signaleert dit.

Het schieten met een dermate zwaar wapen als de Buk raket- door militaire deskundigen bestempeld als een ‘asset’- op een kansloos, een weerloos, burgerluchtvliegtuig, waarbij het vliegtuig als ware een kleiduif uit de lucht wordt geschoten, beschouw ik als een misdaad tegen de mensheid, strijdig met onder meer artikel 2 lid 1 EVRM.

Het resultaat van de aanslag is even bekend als weerzinwekkend.

Mijn broer Erik, werd ten gevolge van de aanslag uit het vliegtuig geslingerd en zonder kleding en zonder voeten in delen op de grond aangetroffen. Wij hebben maarliefst acht of negen delen teruggekregen. Tina en Zeger, hoogstwaarschijnlijk buiten bewustzijn na de ontploffing van de Buk-raket, schijnen nog een aantal kilometers te zijn doorgevlogen in het inmiddels in drieën gebroken toestel en vervolgens met het neergestorte wrakdeel op de grond ontploft.

Na de aanslag

“De onzekerheid dat er geen volledig uitsluitsel gegeven kan worden over hetgeen bemanning en passagiers (al dan niet bewust of laagbewust) hebben meegemaakt tijdens de aanslag, in welke mate ze pijn en mogelijk ook doodsangst hebben ervaren, blijft knagen bij ons als nabestaanden, ook al die jaren na de ramp.

Wij hebben van Erik, Tina en Zeger meerdere malen afscheid moeten nemen, omdat er telkens niet meer verwachte lichaamsresten werden gevonden. Ik bespaar u de details.

Het heeft -evenals de release van de geïdentificeerde lichamen door de Nederlandse Overheid aan de nabestaanden- een onmetelijke grote psychische impact op ons gehad en is mede uit oogpunt van nationale ramp, oorzaak geweest van een lange tijd van wanhoop, onrust, onzekerheid en moeilijke verwerking van de vliegramp MH17; ook nu ervaar ik maar ook mijn vrouw hier nog immer de gevolgen van.

Het langdurig proces tot duiding van het gebeuren en het gebrek aan medewerking, laat staan empathie, vanuit de Russische Federatie waarin desinformatie en stagnatie van onderzoek tot waarheidsvinding eerder doel dan intentie tot samenwerking lijken, zijn ons emotioneel bijzonder zwaar gevallen.

De gevolgen van het neerhalen van de MH17 zijn ernstig en psychisch nog steeds aanwezig. Voor mijzelf blijft de ramp met de MH17 - dan weer meer dan weer minder bewust- constant aanwezig, met een verminderd concentratievermogen blijvend aanwezig. Mijn vrouw verloor ten gevolge van de aanslag op de MH17 haar baan, omdat haar werkgever beperkt medewerking verleende aan haar rouwproces en al snel vond dat zij te lang met de MH17 bezig bleef. Mijn zoon, destijds 11 jaar oud, blokkeerde volledig, kon gedurende twee jaar lang nauwelijks meer leren en moest destijds van het gymnasium af.

Maar de tijd heelt wonden en langzamerhand zijn wij als gezin weer opgekrabbeld, met MH17 als bijtend litteken blijvend aanwezig

Maar ook andere effecten blijken ook nu nog lastig te verwerken, zoals het uitblijven van enige erkenning van betrokkenheid of schuld of compassie door de Russische Federatie, de onduidelijke rol van de Oekraïne blijft ook spelen en het langdurig proces van waarheidsvinding.

De impact van de vliegramp MH17 op mijn vader, mijn broer en hun gezinsleden is gelijksoortig aan die aan de door mij beschreven ervaringen.

Maar ook voor de lokale bevolking, veelal vergeten, waaronder de inwoners van de gemeente Grabovo (Hrbove) en omgeving, heeft het neerschieten van het vliegtuig diepe impact gehad.

Mijn vrouw en ik hebben destijds een brief geschreven, gericht aan de burgemeester van Grabovo (Hrabove) , een van de dorpen in het gebied waar de lichamen van de slachtoffers neer zijn gekomen op hun erf, in hun huis of op de straat.

Wij hebben de burgemeester ons medeleven betuigd en hem gevraagd naar het omgaan van de inwoners met de beelden van de uit de lucht vallende lijken, neerploffend als zandzakken voor de voeten van kinderen en volwassenen.

Beelden voor altijd in het geheugen gegrift, de crashsite als verstild symbool van agressie tegen weerlozen.

De burgemeester heeft ons teruggeschreven, vol medeleven met ons nabestaanden. Hij vertelde van het nooit meer kunnen doen vergeten van de explosies, over de hitte van het vuur op de crashsite over de stank en over de gestolen levens van de slachtoffers aan boord, met de diefstal van de toekomst van de kinderen. Maar ook bracht hij de boodschap van de hoop, zowel voor de nabestaanden als voor de inwoners van zijn dorp, de hoop op een normaal leven in vrede, waar ook ter aarde.

Samenvattend, de aanslag met de Buk-raket op de MH17 heeft het leven gekost van 298 onschuldige slachtoffers, waaronder Erik, Tina en Zeger. Een barbaarse daad tegen de mensheid, waarvoor elk begrip en elke compensatie tekort gaat schieten. Voor ons als nabestaanden vliegt de MH17 sindsdien met ons mee; het laat je nooit meer los. De intrinsieke effecten op de psyche verwateren, maar zijn als eb en vloed voor altijd blijvend aanwezig.

De verantwoordelijken

“De verdachten, allen militairen, hebben gehandeld binnen een militaire setting van een grootmacht, voor zover ik kan beoordelen, echter zonder dat een land of natie, zich voor hun handelen verantwoord. En dat maakt het neerhalen van de MH17 des te bitter.

Van groot belang voor ons is de vraag of de rechtbank objectief kan vaststellen dat de MH17 met een Buk-raket werd neergeschoten en zich uitspreekt over de rol, het aandeel van en de setting waarbinnen de verdachten opereerden in relatie tot de aanslag op de MH17.

Met de helderheid die de rechtbank ons middels haar uitspraak zo mogelijk zal kunnen verstrekken, hopen wij als nabestaanden van Erik, Tina en Zeger, de onzekerheid over toedracht, daders en verantwoordelijkheid, tzt achter ons te kunnen laten. Zowel cognitief als in ons hart.

De slachtoffers van de MH17 hadden geen weet of kans, geen weet dat hopen wij, geen kans dat weten wij, en bleken slechts een kleiduif in de handen van de daders.

Moreel en emotioneel kan ik de aanslag op de MH17 geen plaats geven en resteert de vraag of en zo ja in welke mate het handelen van de verantwoordelijken mogelijk juridisch te rechtvaardigen is.

Zo hopen wij van de rechtbank antwoord te krijgen op de vraag naar de grondslag van het mogelijk recht wat de verdachten zich hebben toegekend of toegeëigend, om als onderdeel van de militaire strijd in Oost-Oekraïne, al dan niet namens de Russische Federatie en/of Volksrepubliek Donetsk (DNR), het recht op het leven te schenden van volstrekt willekeurige burgers, geen van allen betrokken bij het militair conflict en allen bij toeval aan boord van de MH17.

Tolerantie van een dergelijk handelen lijkt naar mijn mening niet aanvaardbaar in een geciviliseerde samenleving. Tolerantie zou betekenen, het wegkijken van een aanslag op de wortels van de beschaving, in deze gepersonifieerd door het gericht afvuren van een zwaar wapen, een asset, in de vorm van een Buk raket op een burgervliegtuig met weerloze inzittenden. Burgers die zich veilig mochten wanen.

Anderzijds zou een wel tolereren mogelijk de duiding verschaffen aan het waarom een willekeurig vliegtuig mag worden beschouwd als een kleiduif waarop, onder het excuses van militair conflict, comfortabel geschoten mag worden.

De inzittenden veroordeeld te verworden tot niet meer dan identificeerbare nummers, onder het oog van wereld wiegend op het ritme van de bewegingsloze vlaggen, rustend op de sterke schouders van de dragers van de compassie.

Vergeven maar niet vergeten

“Mijn broer Erik, ware hij nog in leven, zou de verdachten ingeval zij schuldig bevonden worden, met gelijke munt terug willen betalen, oog om oog, tand om tand, de daders nimmer nog enige rust gunnend.

Mijn vrouw en ik daarentegen geloven in de dialoog als betere oplossing, in vergeving en herstel van verstoord evenwicht, verzoening in plaats van ‘pay-back’, hoe zwaar ons dit ook valt.

De verdachten in persoon vergeven wij, ingeval zij schuldig bevonden worden, hun daden. De tijd kan niet worden teruggezet, de aanslag niet ongedaan gemaakt.

Een strafrechtelijke vergelding brengt onze geliefden niet terug, maar zal voor veel nabestaanden nochtans bijdragen aan een gevoel van genoegdoening. Een straf voor de verdachten is voor mijn vrouw en mij van minder belang, mede in de wetenschap dat het lastig zal worden om de eventueel veroordeelden een eventueel opgelegde straf ook feitelijk te laten ondergaan.

Maar dit betekent niet dat een veroordeling achterwege kan blijven, zowel vanuit het respect van het recht op de onschendbaarheid van het leven als voor de historische registratie van de gepleegde daad, als ijkpunt voor de mensheid in de afwijzing van de aanslag.

Hoop verzacht leed

“Het objectief oordeel van de rechtbank over het neerhalen van de MH17, zal ons verder helpen in de duiding van de verantwoordelijkheid van de betrokken daders én de rol en mogelijke verantwoordelijkheid van de bij de vliegramp MH17 betrokken partijen, waaronder maar niet beperkt tot die van de verdachten, de Russische Federatie en de Volksrepubliek Donetsk (DNR).

Vanuit de uitspraak over de Greenpeace Arctic Sunrise door het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag in het jaar 2015 en de daaruit voortkomende schikking tussen Nederland en de Russische Federatie in het jaar 2019, blijkt dat het gezond verstand vanuit de constructieve dialoog en het wederzijds respect uiteindelijk kan zegevieren.

De erkenning door de betrokken partijen, waaronder maar niet beperkt tot de Russische Federatie, van de uitspraak van de rechtbank, kan hiertoe een belangrijke eerste stap vormen.

Ik hoop ooit de vliegramp achter mij te kunnen laten, in de wetenschap dat recht is gedaan aan de slachtoffers en nabestaanden. In de wetenschap dat beschaving het barbaarse overwint.

Alsdan zal nog slechts het verdriet resteren om uiteindelijk weg te zakken in de pijn van de eeuwige herinnering.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden