InterviewFamilie

Sinds het uitbreken van corona ziet Westerbork een groeiende behoefte aan kennis van familiegeschiedenis

Anton Daniëls (81) doet al zeventien jaar onderzoek naar Joodse geschiedenis in Harderwijk.  Beeld Bram Petraeus
Anton Daniëls (81) doet al zeventien jaar onderzoek naar Joodse geschiedenis in Harderwijk.Beeld Bram Petraeus

Een groeiend aantal nabestaanden van slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog verdiept zich in de eigen familiegeschiedenis, vooral sinds het uitbreken van de coronacrisis. Nu mensen meer tijd hebben, stroomt de mailbox van Herinneringscentrum Kamp Westerbork vol.

Welk werk deed oma eigenlijk in het kamp? Hielp oudoom Koos andere gevangenen? En was tante Nel daadwerkelijk zo verlegen? Iedere dag stroomt de mailbox van José Martin met dit soort vragen. Sinds het uitbreken van de pandemie verdiept een groeiend aantal nabestaanden van Holocaustslachtoffers zich in de eigen familiegeschiedenis, ziet de onderzoeker van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Normaal gesproken krijgt ze drie onderzoeksaanvragen per dag. Nu zijn dat er tien.

Nabestaanden van oorlogsslachtoffers, veelal van de derde of vierde generatie, kloppen bij Martin aan. “Ze willen vaak al langer weten wat er met hun familie is gebeurd tijdens de Holocaust”, legt ze de drukte uit in haar kantoorkamer, vanwaar ze uitkijkt op de nog groene Drentse bossen. “Door corona hebben ze opeens tijd. Mensen zoeken iets om te doen.” En velen gaan dus op zoek naar details over hun eigen wortels.

Weinig romantiek, wel veel informatie

Sinds de ‘intelligente lockdown’ is het aanpoten voor Martin en haar team. Samen met drie vaste medewerkers en twaalf vrijwilligers probeert de onderzoeker op iedere vraag een antwoord te vinden. Ouderwets speuren in paperassen en kaartenbakken is er niet meer bij, legt ze uit. De vragen van nabestaanden komen tegenwoordig digitaal binnen en ook het uitpluiswerk speelt zich grotendeels af in de digitale archieven.

Dat is misschien minder romantisch, maar levert wel vaak veel informatie op. Ook omdat het herinneringscentrum een aantal landelijke en internationale archieven aan elkaar heeft gekoppeld, stelt Martin. “Samen kunnen we veel meer, heb ik gemerkt. We hebben goede contacten met collega’s in België, Frankrijk en Duitsland. Daardoor kunnen we snel grijpen naar bronnen in die landen, om zaken uit te zoeken.”

Niet alleen de speurmethodes, ook de behoeften van de zoekende nabestaanden zijn veranderd, heeft Martin gemerkt. “Eerst was de vraag: ‘Wat is er gebeurd?’", kijkt ze terug op haar twintigjarige loopbaan als onderzoeker. “Nu vragen mensen vaak: ‘Wat weten jullie nog meer’? Ze willen weten wat voor persoon iemand was en of de familie bij elkaar bleef in Westerbork.”

Niet alle details zijn uit de archieven te halen. “Het lastige is dat niet alle informatie bewaard is gebleven”, zegt Martin. “We moeten mensen dus ook weleens teleurstellen. In dat soort gevallen proberen we wel altijd door te verwijzen naar een ander archief of instantie. Misschien dat daar nog antwoorden te vinden zijn.”

Unieke momenten

Over haar werk kan Martin talloze prachtverhalen opdissen. Maar één geschiedenis springt er wat haar betreft uit. “Hij had zijn vader nooit gekend”, zegt de onderzoeker over de man die haar jaren geleden mailde. Hij vroeg haar hem te helpen met de zoektocht naar zijn biologische vader, volgens Martin een zeldzaam soort verzoek. “Hij wist alleen de naam, en dat zijn vader gedeporteerd was.”

Na veel speurwerk in de archieven van het kamp en het Rode Kruis , vond Martin de vader. Hij bleek de oorlog niet te hebben overleefd. Maar de vrouw met wie hij in Westerbork was getrouwd was, wél. Sterker nog, ze was nog steeds in leven. “Die moest op het moment van zoeken al wel rond de 90 jaar zijn geweest”, lacht Martin. “Samen met het Rode Kruis hebben we de man met de weduwe van zijn vader in contact gebracht.” Of ze elkaar daadwerkelijk hebben ontmoet, weet Martin niet. “Toch zijn dit unieke momenten, die je als onderzoeker maar één keer meemaakt.”

Nooit meer terug

Anton Daniëls (81) uit Harderwijk verloor zijn grootouders, vijf ooms en tantes en meerdere nichtjes en neefjes in de oorlog. Zij werden vanuit Amsterdam, via Westerbork, naar Auschwitz of Sobibor gedeporteerd. Hij ging hun sporen na, en stuitte in voormalig Kamp Westerbork op een kampkaart waarop de naam van een van zijn tantes stond. Op de kaart las hij dat tante Jetje in verwachting was. Die wetenschap schokte hem: “Ze stond dus zwanger op dat perron in Westerbork. Ze had al twee tweelingen, het kan zijn dat ze toen ook een tweeling droeg. Daarom weet ik niet precies hoeveel van mijn familieleden zijn vermoord. Maar haar gezin was groot. Ze ging uiteindelijk met veertien kinderen de gaskamer in. Het vijftiende en laatste kind ging later ook. Alleen haar man keerde terug.”

Nadat Daniëls zijn eigen familieonderzoek had afgerond, begon hij vanaf 2003 de Joodse slachtoffers uit Harderwijk in kaart te brengen. “Er woonden hier 43 Joden. Van hen zijn er 3 op natuurlijke wijze overleden, 21 zijn op transport gezet en vermoord.” Daniëls verzamelde verhalen en foto’s van de oudere inwoners, die nog veel herinneringen hadden aan de oorlog. Zeventien jaar later is het een hele collectie die een 7 meter lange wand beslaat in de voormalige synagoge in zijn stad. Daniëls is trots op zijn werk, maar weet dat de wand een duister randje heeft: “Ik weet dat al deze mensen naar Westerbork zijn gegaan, op een trein zijn gestapt en nooit meer zijn teruggekomen”.

Lees ook:

Salo Muller: ‘Niemand hoeft zijn hoed voor mij af te nemen omdat ik als enige de NS heb aangepakt’

Salo Muller (Amsterdam, 1936), fysiotherapeut van Ajax van 1960 tot 1972, schreef diverse boeken en streed met succes voor schadevergoedingen van de NS voor slachtoffers van de shoah. Hij werd onlangs bevorderd tot officier in de orde van Oranje-Nassau.

Vertrekkend hoogleraar Judith Frishman: ‘Met Joden heeft Nederland nooit goed raad geweten, net als met moslims’

Juist nu er zo’n fel debat is over racisme, is het triest dat haar leerstoel jodendom wordt opgeheven, vindt hoogleraar Judith Frishman. Want de geschiedenis van de Joden zegt haar veel over de omgang met zwarten en moslims.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden