InterviewDreigingsbeeld

Russische desinformatie is lastig te herkennen

null Beeld EPA
Beeld EPA

Als iemand schrijft dat Poetin een geweldige leider is, hoeft dat niet te betekenen dat hij of zij contact heeft met Rusland. ‘Kenmerk van Russische desinformatie is dat het gebruik maakt van een voedingsbodem die er al is’, zegt spionage-expert Ben de Jong.

Marco Visser

Stelen van geheime informatie, sabotage van het energie- of waternetwerk, cyberaanvallen. De drie inlichtingendiensten AIVD, MIVD en NCTV somden maandag in hun nieuwe rapport een verontrustende lijst op van mogelijke doelwitten van buitenlandse vijandige mogendheden, waarmee zij vooral Rusland bedoelen. De Russen richten zich niet alleen op nutsvoorzieningen, zij gebruiken ook de publieke opinie om de Nederlandse samenleving te verzwakken, waarschuwen de inlichtingendiensten.

Dat gebeurt door verspreiden van desinformatie en het opjutten van de bevolking tegen de zittende regering, zegt Ben de Jong, spionage-expert en gastonderzoeker aan de Universiteit Leiden. “Het typische kenmerk van Russische desinformatie is dat het gebruik maakt van een voedingsbodem die er al is.”

Herkennen

Onderwerpen die geschikt zijn voor complottheorieën, zoals corona of de aanpak van stikstof, vormen zo'n voedingsbodem. Maar hoe herken je in die theorieën en desinformatie de Russische invloed? “Dat is lastig”, zegt De Jong. “Zelfs voor inlichtingendiensten is dat niet altijd duidelijk. Een Nederlandse journalist, politicus of burger mag vinden dat Poetin een toffe peer is en dat het volkomen terecht is dat hij Oekraïne naar het stenen tijdperk bombardeert. Dat kan de overheid niet aanpakken, want we leven in een democratie. Het enige dat er dan opzit, is een aanpak zoals bij René van der Linden.”

Van der Linden was tot 2015 een CDA-politicus die jarenlang in contact stond met de Russische geheime dienst. Zelf had hij niet door dat hij werd gebruikt, beweert hij. Totdat de AIVD langskwam en hem vertelde met wie hij eigenlijk omging. Toen verbrak Van der Linden de contacten.

Niet strafbaar

“Als je een vaderlandslievende persoon treft, dan helpt zo’n gesprek”, zegt De Jong. “Maar heb je iemand die in de volle overtuiging achter Poetin staat, dan kun je weinig. Het gaat namelijk niet om doorgeven van staatsgeheime informatie waardoor de veiligheid van de Nederlandse staat in gevaar komt. Je doet dus niets strafbaars.”

Russische beïnvloeding gaat terug tot het begin van de Koude Oorlog. De Jong vertelt over de desinformatie over het aidsvirus in de jaren tachtig. Dat zou uit Amerikaanse militaire laboratoria komen om op die manier de Afro-Amerikaanse bevolking en het aantal homoseksuelen te decimeren. “Dat is vanuit de Sovjet Unie de wereld in gebracht. Dat gaat dan via een bevriende journalist. Dat soort dingen zie je voortdurend. Kijk naar de poging tot beïnvloeding van de Amerikaanse verkiezing. Tegenwoordig is verspreiding van desinformatie ook veel eenvoudiger, dankzij internet.”

Bellingcat

De inlichtingendiensten noemden in hun rapport maandag de berichtgeving rond de MH17 als voorbeeld van Russische beïnvloeding. Eerder schreef het internationale onderzoekscollectief Bellingcat al over Nederlandse journalisten en bloggers die actief Russisch nepnieuws over de MH17 verspreiden en banden hebben met de Russische geheime dienst GROe.

“Het hoeft niet per se de GROe te zijn met wie mensen contact hebben”, zegt De Jong. “Het idee is om mensen die er ontvankelijk voor zijn informatie toe te spelen. Dat kan ook door een intermediair gebeuren. Dan is het altijd handig een journalist te benaderen. Zij zijn een soort spreekbuis. De informatie hoeft niet altijd de Russen in een goed daglicht te stellen. De informatie kan ook zijn bedoeld om het Westen van binnenuit te destabiliseren en westerse overheden en de VS in diskrediet te brengen.”

Lees ook:

Experts: Ongehoord Nederland verspreidt schadelijk nepnieuws

De journalisten van Ongehoord Nieuws schotelen hun publiek onzin voor zonder weerwoord. Daarmee zijn ze schuldig aan het verspreiden van desinformatie, vinden mediawetenschapper Nel Ruigrok en factchecker Harry Hol.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden