Gratieverlening

RSJ: Laat de rechter beslissen over de eventuele vrijlating van levenslanggestraften

In een advies schuift de RSJ de rechterlijke toets naar voren schuift als alternatief voor het gratiesysteem Beeld Ming Ong
In een advies schuift de RSJ de rechterlijke toets naar voren schuift als alternatief voor het gratiesysteemBeeld Ming Ong

Kritiek op het gratiesysteem groeit, ook bij de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming. In een maandag verschenen advies roept de Raad de minister op om rechters te laten bepalen over de vrijlating van levenslanggestraften.

Isabel Baneke

Laat de rechter beslissen over de vrijlating van levenslanggestraften. Met dat advies sluit de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugbescherming (RSJ) zich aan bij een groeiende groep critici van het huidige systeem. Op dit moment is het min of meer aan de minister voor rechtsbescherming om te beoordelen of iemand die de zwaarst mogelijke straf kreeg ooit kans maakt op vrijlating. Liever ziet de RSJ de rechter de knoop doorhakken.

“Het gratiesysteem schiet tekort”, stelt Han Moraal. “Zo zijn gratiebeslissingen gevoelig voor politieke invloeden.” Ook mist de RSJ-voorzitter rechtswaarborgen. Na afwijzing van een gratieverzoek is het moeilijk voor veroordeelden zich tegen dat besluit te verzetten. “Wij zeggen: hier moeten we vanaf. In veel andere Europese landen laten ze de rechter al beslissen over voortzetting van de straf of vrijlating. Er is een wetswijziging nodig.”

Onmenselijk

De manier waarop Nederland omgaat met levenslanggestraften is het afgelopen decennium al eens aangepast. De reden daarvoor was rechtspraak van het Europees Hof van de Rechten van de Mens (EHRM), dat in 2013 oordeelde dat mensen opsluiten zonder perspectief op vrijlating onmenselijk is en dus niet mag. Uiterlijk na 25 jaar moet een levenslange straf opnieuw worden gewogen.

De Nederlandse Hoge Raad sloot zich bij die opvatting aan, waarna het kabinet het beleid in 2017 wijzigde. Op dat moment betekende levenslang namelijk tot het levenseinde. De minister – officieel: de koning – kón levenslanggestraften na verloop van tijd weliswaar gratie verlenen, maar de praktijk om dat te doen was in de jaren negentig verdwenen.

Tweetrapsraket

Er werd een tweetrapsraket in het leven geroepen. De eerste trede is een onderzoek naar de mogelijkheden voor resocialisatie. Het Adviescollege Levenslanggestraften kijkt dan of iemand toe is aan activiteiten die hem of haar voorbereiden op een terugkeer in de samenleving, zoals een verlof buiten de muren. Belangrijk: de minister kan de aanbevelingen van het Adviescollege naast zich neerleggen.

Ook bij de tweede stap, de gratieprocedure, heeft hij het laatste woord. Daar wringt de schoen volgens critici. Wetenschappers, de rechtspraak en instanties als de Nationale Ombudsman vinden dat de rol van de minister kleiner zou moeten zijn. Volgens hen hangen beslissingen rond gratie nu te veel af van de politieke wind die waait. Ministers kunnen dusdanig dwarsliggen dat levenslanggestraften alsnog zonder perspectief op vrijlating worden opgesloten.

Mogelijke herziening

Ook de Hoge Raad en het EHRM twijfelen of Nederland het Europese mensenrechtenverdrag nu niet schendt. Onlangs heeft het Europees Hof hierover zelfs vragen gesteld aan de regering.

“Je kunt best stellen dat Nederland voldoet aan de maatstaven van het EHRM”, zegt Moraal van de RSJ. “Maar de invulling aan het geëiste perspectief op vrijlating is hier wel heel marginaal. Tussen 1986 en 2021 is er één keer gratie verleend, en dat alleen omdat de veroordeelde terminaal ziek was. Past dat wel bij een land als Nederland, dat mensenrechten hoog in het vaandel heeft staan? Daaraan wordt steeds meer getwijfeld. En met ons advies wijzen er zo langzamerhand wel heel veel neuzen in de richting van een rechterlijke toets. ”

De minister heeft inmiddels aangekondigd het gratiesysteem onder de loep te nemen, en mogelijk te herzien. Moraal: “Wordt de wet daadwerkelijk gewijzigd, dan is het nog wel ingewikkeld om ons voorstel in het Nederlandse systeem van strafrecht en strafvordering te passen. Het advies is pas stap één.”

Lees ook:

Betekent levenslang ook echt tot de dood in de cel?

De minister heeft een te grote politieke invloed op het traject van resocialisatie en uiteindelijke gratie van levenslanggestraften, zeggen juristen. De levenslange celstraf in Nederland is volgens hen daardoor nog altijd uitzichtloos.

Welke straf is hoog genoeg na onpeilbaar leed?

Michael P. ontvoerde, verkrachtte en doodde en jonge vrouw. Bestaat er wel een rechtvaardige straf na zulke gruwelijke delicten?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden