Autoriteit Persoonsgegevens

Recordboete voor Belastingdienst wegens illegale zwarte lijsten. ‘Rechten op ongekende wijze geschonden’

null Beeld

De Autoriteit Persoonsgegevens legt de Nederlandse fiscus een boete op van 3,7 miljoen op.

Jan Kleinnijenhuis

De Belastingdienst heeft een recordboete van 3,7 miljoen euro gekregen van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), vanwege het jarenlang bijhouden van mensen op een illegale zwarte lijst. Zo’n 270.000 mensen stonden, veelal onterecht, als fraudeur op die lijst voordat hij begin 2020 uit de lucht gehaald werd na onthullingen van Trouw en RTL Nieuws.

Het gaat om de zogeheten Fraude Signalerings Voorziening (FSV), die inclusief zijn voorgangers zo’n 20 jaar door de Belastingdienst werd gebruikt. Volgens AP-voorzitter Aleid Wolfsen heeft de Belastingdienst door het gebruik van FSV ‘levens overhoop gehaald’. “De Belastingdienst heeft met FSV de rechten van de 270.000 mensen die op die lijst stonden op ongekende wijze geschonden. Mensen werden vaak onterecht als fraudeur bestempeld, met vreselijke gevolgen. Stond je in FSV, dan kregen sommigen geen betalingsregeling of kwam je niet in aanmerking voor schuldsanering.”

‘Lange lijst overtredingen’

De AP spreekt van ‘een lange lijst van overtredingen van de privacywet’, de zogeheten Algemene verordening gegevensbescherming (AVG), die gezamenlijk de hoogste boete van de toezichthouder ooit rechtvaardigen. Zo was er geen wettelijke grondslag voor het verwerken van persoonsgegevens op de lijst, klopten persoonsgegevens vaak niet en was de beveiliging van de lijst niet op orde. Zo’n 5.000 ambtenaren van de Belastingdienst hadden toegang tot het systeem.

Verder rekent de AP de fiscus zwaar aan dat de interne privacytoezichthouder van de Belastingdienst niet op tijd werd betrokken bij de opzet van de lijst. En hoewel al in januari 2019 intern duidelijk was dat de lijst niet aan de wet voldeed, kwam de Belastingdienst pas in actie toen Trouw en RTL Nieuws begin 2020 vragen stelden over de geheime lijst.

Minderjarigen op de lijst

In FSV werden gegevens over nationaliteit, afkomst, medische gegevens opgeslagen, en zelfs minderjarigen werden door de fiscus op de zwarte lijst geplaatst. Recent werd duidelijk dat ook de selectie van mensen die op de lijst terecht kwamen gebeurde op basis van discriminerende criteria. Dat was bij de Belastingdienst en het ministerie van financiën al veel langer duidelijk, maar dit werd verzwegen voor de Tweede Kamer en journalisten, zo onthulde Trouw maandag.

Aleid Wolfsen, voorzitter van de AP: “Had je een Turkse, Marokkaanse of Oost-Europese nationaliteit? Dan werd je zonder goede reden vanwege die nationaliteit nader onderzocht. Deze discriminatie is onacceptabel. Ook noemde de Belastingdienst bijvoorbeeld giften aan moskeeën en hoge medicijnkosten van mensen met Oost-Europees klinkende achternamen bij voorbaat als risicofactor voor fraude.”

Vestzak-broekzak

De AP spreekt van ‘ernstig verwijtbaar nalatig handelen’ van de Belastingdienst, en het ministerie van financiën. “De Belastingdienst is meerdere keren in de fout gegaan”, zegt Wolfsen. Terwijl juist de Belastingdienst een zeer grote verantwoordelijkheid heeft tegenover de mensen in Nederland. Mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat de Belastingdienst zorgvuldig met hun gegevens omgaat. In de zaak-FSV bleek dat dus ook weer niet het geval.”

Het is de vraag of de boete ervoor kan zorgen dat de Belastingdienst zijn zaakjes nu wel op orde gaat krijgen. Het bedrag zelf is een kwestie van vestzak – broekzak: de ene overheidsdienst betaalt met belastinggeld een boete aan de andere.

Niet gerust

Ook de AP is bepaald niet gerust dat verbetering aanstaande is. De toezichthouder wijst op de vele eerdere boetes die de fiscus kreeg, waaronder één voor discriminatie in de toeslagenaffaire: “De AP stelt vast dat dit wijst op aanhoudende problemen van structurele aard die tot geen andere conclusie kunnen leiden dan dat bij de Belastingdienst, de ambtelijke leiding van het departement en de minister jarenlang sprake is (geweest) van een brede onachtzaamheid, nalatigheid en zélfs discriminatoir en daarmee onbehoorlijk handelen bij de toepassing van wettelijke regels omtrent gegevensbescherming.”

Staatssecretaris Marnix van Rij spreekt in een reactie van ‘een hard en onmiskenbaar oordeel dat nogmaals laat zien dat fundamentele verbeteringen bij de Belastingdienst noodzakelijk zijn’. “Ik deel het oordeel van de AP dat FSV nooit op deze manier ingezet had mogen worden. De opgelegde boetes ervaar ik als een pijnlijke, maar begrijpelijke gevolgtrekking gezien de ernst van de bevindingen. Ik zal mij niet verzetten tegen de boetes en deze voldoen.”

Lees ook:

Belastingdienst verzweeg discriminerende criteria

Om te bepalen of iemand mogelijk fraudeerde, selecteerde de Belastingdienst op afkomst, leeftijd en geloof, bleek twee weken geleden uit onderzoek. Maar dat was al lang bekend bij de fiscus, en het ministerie van financiën.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden