Duizenden betogers, veelal met mondkapjes, verzamelden zich maandag op de Dam in Amsterdam.

BinnenlandDemonstratie op de Dam

Reconstructie: Zo liep de Dam vol met demonstranten

Duizenden betogers, veelal met mondkapjes, verzamelden zich maandag op de Dam in Amsterdam.Beeld ANP

Hoe verliep de aanloop naar de massale demonstratie maandag in Amsterdam? Een voorlopige reconstructie aan de hand van uitspraken van betrokkenen achteraf.

Eerste Pinksterdag:

Her en der in het land werd al gesproken over demonstraties naar aanleiding van de dood door politiegeweld van de Amerikaan George Floyd in de VS. Maar pas op Pinksterzondag nemen antiracisme-activisten de beslissing: op maandag vanaf 17.00 uur willen ze een demonstratie houden op de Dam. De organisatoren zijn het collectief Kick Out Zwarte Piet in samenwerking met Black Queer & Trans Resistance NL. Ze rekenen op 150 tot 300 mensen, melden ze aan de politie.

Meestal overschatten organisatoren van demonstraties de opkomst, is de ervaring. Vermijd drukke plekken en houd afstand, is weliswaar het devies van het RIVM, maar afstand houden, dat zou prima kunnen op de Dam, luidt dan ook de inschatting van de ‘driehoek’, het samenwerkingsverband van burgemeester, politie en justitie.

Tijdens het Pinksterweekend, tot maandag 17.00 uur:

De organisatie zet met stoepkrijt vijfhonderd kruisjes op de Dam, op de juiste afstand van elkaar om corona te bestrijden. Genoeg, is de inschatting, om de deelnemers allemaal een plekje te geven. Via Facebook wordt mensen die zich aanmelden voor de demonstratie gevraagd: blijf thuis als je klachten hebt, houd anderhalve meter afstand, gebruik een mondkapje en handgel.

Burgemeester Femke Halsema wordt in de loop van het weekend wel onrustiger, vertelt ze achteraf in praatprogramma ‘Op1’. Vanaf zondagochtend is er geregeld overleg met de politie. Zeker nadat de uitnodiging voor de demonstratie zich maandagochtend heel snel begint te verspreiden via sociale media, neemt haar onrust toe. Ze heeft gezien dat bijvoorbeeld in Londen en in Berlijn vergelijkbare demonstraties massaal bezocht werden. En dat in de VS de woede tot plunderingen en rellen leidt. “Behalve over de aantallen was ik ook bezorgd over de boosheid.”

De politie speurt op Facebook en Twitter om te zien wat er te voorspellen is over de demonstratie. Hooguit 600 mensen, is inmiddels de inschatting, en op de Dam kunnen er 1000 zonder problemen komen, want dan is er nog genoeg afstand te houden van elkaar. Om 12 uur op maandagmiddag wordt dit nog eens in een rechtstreeks overleg bevestigd door de politie. Er worden daarom geen dranghekken neergezet of andere maatregelen genomen om een grotere menigte op te vangen op een veilige manier.

Na 17.00 uur:

Om 17.00 uur wordt de burgemeester gebeld door de politie. De Dam loopt onverwacht heel snel vol. “Emoties gisten en komen heel snel omhoog, dat kan gebeuren”, zegt Halsema achteraf. Ze doelt op de berichten die zich via sociale media verspreiden en de woede over het institutioneel racisme. Binnen een uur zijn er zo’n 5000 mensen, de politie is er niet op voorbereid.

“We zijn overdonderd geweest”, zegt Halsema in Op1. Mensen kunnen door de massaliteit niet goed afstand houden. Wel dragen velen een mondkapje. Halsema haast zich ook naar de Dam, formeel om poolshoogte te nemen, maar ze draagt wel een button met ‘1873’, het jaar waarin de slavernij is afgeschaft. Ze draagt geen mondkapje. Toch is ze er niet als actievoerder heengegaan, zegt ze achteraf, maar als burgemeester.

Tussen 17.00 en 18.00 uur heeft minister van justitie Ferd Grapperhaus contact met Halsema, erkent hij dinsdag in de Tweede Kamer. Zij meldt dat het uit de hand gaat lopen – “de emoties lopen hier hoog op”, appt ze iets na vijven – en dat de anderhalvemeterregel niet gehandhaafd kan worden. Hij heeft daar begrip voor.

Demonstranten tijdens het protest op de Dam.Beeld ANP

De organisatoren zijn intussen ontzettend blij met de opkomst, de sfeer is vreedzaam. Mitchell Esajas van Collectief Kick Out Zwarte Piet zegt tegen AT5: “Ik heb de Dam nog nooit zo vol gezien voor protest tegen racisme. Heel mooi hier zoveel mensen te zien jong, oud, zwart, wit en alles ertussenin.” De aanwezigen scanderen leuzen als ‘Black lives matter’. Velen proberen wel afstand te houden, maar dat is lang niet altijd mogelijk.

Halsema wil – ook dit is een besluit van de driehoek – niet tijdens de demonstratie ingrijpen. Mensen mogen demonstreren; zeker in een tijd met veel overheidsingrijpen vanwege corona is dat een heel belangrijk grondrecht. Daarnaast kan ingrijpen alleen met een grote politiemacht en dat kon wel eens tot rellen leiden, is de inschatting.

Daar komt bij dat de mensen zelf verantwoordelijk zijn om afstand te houden, legt Halsema uit tegen verschillende media. En omdat de politie verwachtte dat de demonstranten ingrijpen niet zouden accepteren, zou een tussenweg, zoals met een megafoon mensen oproepen uiteen te gaan, niet gewerkt hebben.

Na 19.00 uur:

De Dam loopt leeg, alles is vreedzaam verlopen. Maar op sociale media barst direct de bom. Artsen melden zich woedend over deze schending van de coronaregels. In parken en op het strand worden mensen bij drukte ook weggestuurd, redeneren velen.

Politici binnen en buiten Den Haag buitelen over elkaar heen om zich bij de kritiek aan te sluiten. Ook minister Grapperhaus toont zich nu verontwaardigd: “Het demonstratierecht is een grondrecht, maar er moet te allen tijde wel anderhalve meter afstand gehouden worden. De VVD in de hoofdstad wil een spoeddebat. “Een motie van wantrouwen tegen de burgemeester is onontkoombaar”, kondigt VVD-raadslid Marianne Poot alvast aan.

Lees ook:
Flinke kritiek op Halsema na demonstratie op de Dam

Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam heeft dinsdagochtend herhaald dat ze niet had verwacht dat de demonstratie tegen racistisch Amerikaans politiegeweld op de Dam in de hoofdstad zo veel mensen zou trekken. Er kwamen vijfduizend mensen op af, terwijl er veel minder werden verwacht. Het gevolg was dat de afspraken over social distancing werden genegeerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden