Marechaussee op Schiphol. De Koninklijke Marechaussee onderzocht een vliegtuig met de bestemming Madrid. Het kapingsalarm bleek achteraf per ongeluk te zijn geactiveerd.

Valse melding

Reconstructie: wat ging er goed en fout bij de vergiskaping?

Marechaussee op Schiphol. De Koninklijke Marechaussee onderzocht een vliegtuig met de bestemming Madrid. Het kapingsalarm bleek achteraf per ongeluk te zijn geactiveerd. Beeld ANP

Een slordige piloot bracht woensdag honderden mensen in opperste staat van paraatheid. Een terugblik met de hoofdrolspelers.

Beeld x

De piloot: Een typisch foutje-bedankt-moment

Iedere piloot moet leren hoe hij een kapingsalarm moet afgeven, zelfs al komen kapingen niet zo vaak meer voor. Dus laat een gezagvoerder van de Spaanse luchtvaartmaatschappij Air Europa woensdag aan het begin van de avond aan een piloot in opleiding zien hoe hij in de cockpit de luchtverkeersleiding kan laten weten dat zijn vliegtuig gekaapt wordt. Dit kan via de zogeheten transponder. Maar dat gaat mis: 7500, de transpondercode voor een kaping, wordt per ongeluk echt geactiveerd. Een typisch foutje-bedankt-moment met de nodige financiële gevolgen.

Het versturen van deze code is niet de enige manier om een kapingsalarm af te geven, zegt piloot Willem Schmid, voorzitter van de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers. “Dat kan ook door 112 te bellen of de radio te gebruiken.”

De transponder is in de eerste plaats een identificatiesysteem, benadrukt Schmid. Aan de hand van de codes die een vliegtuig via de transponder verstuurt, kan de luchtverkeersleiding onder meer zien om wat voor toestel het gaat en wat voor bestemming het vliegtuig heeft. “Daarnaast kan het dus gebruikt worden om een kaping door te geven. Al is deze manier van alarmeren vooral bedoeld voor als je al in de lucht bent. Dit vliegtuig stond nog aan de grond.”

Schmid vindt het geruststellend dat de hulp- en veiligheidsdiensten woensdag zo snel reageerden op het kapingsalarm. “Ze hebben het snel en serieus opgepakt.” Was het niet handig geweest als de piloot zijn fout ook weer snel ongedaan had kunnen maken? “Daar is geen protocol voor en dat lijkt me ook niet nodig. Dit komt zelden voor en laten we hopen dat dat zo blijft.”

Schmid lacht op de vraag hoe hij zou reageren als hij per ongeluk een kapingsalarm zou afgeven, maar herstelt zich snel. “Ik lach om de vraag, maar dit soort foutjes zijn natuurlijk niet leuk. Je zou het kunnen zien als een goede oefening, maar de betrokkenen zullen zich er vast vervelend over voelen.”

Elisa Hermanides

Beeld x

Burgemeester: Inzet hulpdiensten Schiphol ‘indrukwekkend’

Je bent net vier maanden burgemeester van Haarlemmermeer en je krijgt rond zeven uur het bericht dat er op Schiphol iets ernstigs speelt, wellicht een kaping. Het overkomt Marianne Schuurmans woensdagavond, en ze vertrekt meteen naar de Koningin Máximakazerne bij Schiphol.

Daar komt het zogeheten ‘beleidsteam’ bijeen, met Schuurmans aan het hoofd. Aan tafel komen de leiders van de betrokken hulpdiensten, zoals politie en justitie, marechaussee, gemeente en de gezondheidsdiensten. Honderden hulpverleners worden in allerijl opgetrommeld om op Schiphol te assisteren.

“Hun mensen in het veld voorzien hen van informatie”, zegt Schuurmans, als burgemeester verantwoordelijk voor de openbare orde in Haarlemmermeer. “Op het moment dat er operationele dilemma’s komen, adviseren de leden van het team mij. Ik moet dan een besluit nemen.”

De hulpoperatie wordt rond half acht opgeschaald naar Grip 3, een code op een schaal van zes die wordt afgekondigd bij een ernstige situatie die grote gevolgen kan hebben voor de bevolking van een gemeente. Er is dan officieel nog altijd alleen sprake van ‘een verdachte situatie’. “De informatie was in het begin diffuus, maar we waren ervan overtuigd dat het echt was. En je kunt je voorstellen dat je bij een echte gijzeling voor ingewikkelde dilemma’s komt te staan”, zegt Schuurmans.

Terwijl via sociale media speculaties beginnen rond te gaan dat er mogelijk sprake is van een vals alarm, duurt het nog geruime tijd voordat hierover officiële informatie naar buiten komt. Ook de melding van de betrokken luchtvaartmaatschappij Air Europa tegen half negen dat het vals alarm is, is voor het beleidsteam geen reden om de hulpoperatie af te blazen.

“Natuurlijk hoorden wij ook via allerlei lijnen dat het niet zo ernstig was als het in eerste instantie leek, maar ik kan alleen iets met informatie die geverifieerd is door de marechaussee en de andere diensten”, zegt Schuurmans. “Niets is zo erg om als burgemeester later te moeten toegeven dat je eerder foutieve informatie hebt verstrekt.”

Pas tegen negen uur wordt officieel naar buiten gebracht dat de piloot van het toestel per ongeluk het kapingsalarm heeft geactiveerd. De marechaussee onderzoekt nog hoe dit precies heeft kunnen gebeuren. Schuurmans: “Daar ben ik net zo nieuwsgierig naar als iedereen. We hebben natuurlijk behoorlijk in deze operatie geïnvesteerd.”

Dat honderden medewerkers van hulpdiensten uit de regio zijn komen opdraven voor een vals alarm, vindt ze ‘wijsheid achteraf’. “Je wilt in dit soort situaties organisaties hebben waar je op kunt bouwen, en ik heb gezien dat al deze disciplines uitstekend hebben samengewerkt”, aldus Schuurmans. “Dat geeft mij als burgemeester het vertrouwen dat we dit aankunnen, ik was daar echt van onder de indruk.”

Gert Jan Rohmensen

Beeld x

Media: Geruchten checken, checken en weer checken

Janette Luichies, chef nieuwsdienst bij Trouw, maakte eerst even pas op de plaats voor ze tot actie overging. “De situatie was verwarrend, want er was gelijktijdig iets gaande op het station in Utrecht. In overleg met de opperchef is toen besloten om eerst een verslaggever naar Schiphol te sturen. Niet lang daarna bleek het loos alarm. In Utrecht ook, trouwens.”

Voor de krant is het relatief eenvoudig het echte van het nepnieuws te scheiden, zegt Luichies. “We volgen een heldere lijn: we gaan alleen uit van betrouwbare bronnen en we checken alles. Zodoende konden we dat verhaal op Twitter over die mannen met messen snel afleggen.”

Bij de NOS werken ze op dezelfde manier, vertelt hoofdredacteur Marcel Gelauff. Om half acht bereikte de omroep het bericht dat er iets aan de hand was op Schiphol en werd verslaggeefster Tanja Braun op pad gestuurd. Die was al halverwege het achtuurjournaal live in de uitzending. Daarna volgden twee korte extra journaals waarin door gebrek aan nieuws relatief weinig te melden was. Toch waren die uitzendingen niet overbodig, zegt Gelauff: “We vertellen wat we op dat moment weten. We kunnen niet wachten met uitzenden tot we weten hoe zo’n situatie is afgelopen. We laten de wereld zien zoals hij is en de gebeurtenissen van woensdag waren zeker nieuwswaardig.”

Nienke Schipper

Beeld x

Schiphol: ‘Alleen de marechaussee kan de situatie inschatten’

Hij heeft net zijn babydochter in bed gelegd als Hans van Kastel, woordvoerder van Schiphol, wordt gebeld. Hij hoort een bericht dat kort daarvoor is ingesproken via de interne crisistelefoon: de Koninklijke Marechaussee onderzoekt een situatie aan boord van een vliegtuig dat bij Schiphol aan de D-pier staat. Van Kastel stapt direct in de auto en rijdt naar de luchthaven. Een deel van de Schipholmedewerkers heeft piketdienst en moet bij een dergelijk bericht direct naar de luchthaven voor crisisoverleg. “In dit overleg komen medewerkers van onder andere de bagageafhandeling, de beveiliging en de communicatie samen.”

Aangezien het hier gaat om een situatie met het kenmerk Grip 3, gaat een van de Schipholdirecteuren, in dit geval Miriam Hoekstra, naar een regionaal beleidsoverleg, waar ook de burgemeester bij zit. Dit overleg, waar de besluiten vallen, wordt ondersteund door een overleg over de operatie en een overleg over de communicatie. Ook daar zijn afgevaardigden van Schiphol bij.

Van zijn collega bij het crisisoverleg van Schiphol zelf krijgt Van Kastel te horen dat de marechaussee wil dat de D-pier wordt afgesloten. Dat gebeurt met roodwit lint en een aantal bewakers. Schiphol moet vervolgens regelen dat vertrekkende en aankomende vliegtuigen bij andere gates terechtkunnen en dat passagiers op de hoogte worden gesteld zonder dat er onrust ontstaat.

Als Van Kastel en zijn collega’s horen dat de bemanning en de passagiers van het betreffende vliegtuig veilig zijn, zijn ze opgelucht. De sfeer wordt ontspannen: het rampscenario lijkt geen werkelijkheid te worden. Uiteindelijk vertrekt het vliegtuig later op de avond alsnog.

Was het niet handig geweest als de piloot zijn melding ongedaan had kunnen maken? Schiphol vindt van niet. Daarmee krijgt een kaper juist vrij spel. Van Kastel: “Je weet dan niet of het waar is wat de piloot communiceert. Hij kan door de kaper gedwongen worden zijn melding te herroepen.” Schiphol stelt het op prijs dat de Koninklijke Marechaussee de zaak serieus heeft genomen. “Alleen zij kunnen betrouwbaar vaststellen wat er aan de hand is.”

Elisa Hermanides

Beeld x

Twitter‘Aziatisch ogende mannen met messen in het toestel’

Rond zeven uur ’s avonds heeft ene Mitchel Hovingh de primeur op Twitter: ‘#Grip3 actief op #Luchthaven #Schiphol. Hulpdiensten worden massaal naar UGS A op de #Postduifweg gestuurd. Onduidelijk nog waarom’. Bij Grip 3 is sprake van dreigende maatschappelijke onrust en wordt ook de burgemeester geïnformeerd. Tegen half acht bevestigt de marechaussee, de officiële woordvoerder, met een tweet dat ze een verdachte situatie op Schiphol onderzoekt. Enkele minuten later melden zijn er twitterende vliegtuigspotters die melden dat het om een Boeing 737 gaat en dat de hulpdiensten massaal zijn uitgerukt. Krap tien minuten later verschijnt het gerucht over een kaping.

Intussen gaat Twitter vol op het orgel. Aziatisch ogende mannen met messen zouden in het toestel zijn, iemand die zich voordoet als passagier bevestigt dat. Retweets volgen, het AD neemt het over op zijn site.

Opmerkelijk is dat ook veel twitteraars oproepen geen nepnieuws te verspreiden en niet alles te geloven. Volgens hoogleraar toegepaste ethiek Marcel Becker is dat omdat we ons steeds bewuster worden van de dynamiek van het medium. “Twitter krijgt meer zelfreinigend vermogen”, ziet hij. Om 20:58 uur maakt luchtvaartmaatschappij Air Europa bekend dat hun piloot per ongeluk melding deed van een kaping. Op Twitter aanleiding voor een nieuwe ronde speculaties over de piloot en of die een wel zeer geslaagde demonstratie aan een stagiaire gaf over hoe de noodprocedure voor een kaping werkt.

Pas om 22:12 uur, als alle betrokkenen weer een beetje van de schrik zijn bekomen, komt de marechaussee met het officiële sein veilig.

Nienke Schipper

Beeld x

Marechaussee‘Dit gaan we tot op de bodem uitzoeken’

De Koninklijke Marechaussee is verantwoordelijk voor de veiligheid op Schiphol, en komt meteen in actie als woensdagavond rond kwart voor zeven de 7500-melding van een kaping of gijzeling vanuit de cockpit binnenkomt. “We gaan ervan uit dat zo’n melding echt is, en dan treden direct allerlei protocollen in werking”, zegt Alfred Ellwanger, persvoorlichter van de marechaussee. “Als die eenmaal lopen, werken we die gewoon af.”

Dat de luchtvaartmaatschappij later een vals alarm meldt, neemt de marechaussee op dat moment ‘voor kennisgeving aan’. “Dat is voor ons geen reden om te stoppen. We praten hier over de veiligheid van onze grote internationale luchthaven en we werken door tot we daar honderd procent zekerheid over hebben.”

Ellwanger wil ‘om operationele redenen’ niet zeggen hoeveel marechaussees zijn ingezet. Ook wil hij niet kwijt of de piloot al is ondervraagd, alleen dat er een onderzoek loopt. “Er is een melding gedaan van een ernstig feit en wij willen dit tot op de bodem uitgezocht hebben.”

Gert Jan Rohmensen

Beeld x

Premier Rutte: Het is even multitasken

Zodra het nieuws over het incident op Schiphol het Binnenhof bereikt, staan de hoofdrolspelers op scherp. Minister Grapperhaus van justitie en veiligheid zit in de Tweede Kamer, bij een debat over Nederlandse jihadgangers. Via zijn telefoon wordt hij bericht over de ontwikkelingen.

Premier Rutte staat op dat moment tegenover een groep van 500 boeren in een melkveebedrijf in Vinkenbuurt (Overijssel). Voordat hij de agrariërs kan inlichten over dreigende stikstofmaatregelen, zegt hij: “Er is iets aan de hand op Schiphol, hopelijk hoef ik niet eerder weg.” Zijn politiek assistent houdt hem op de hoogte van de situatie. “Het is even multitasken”, legt de premier uit.

In Den Haag wordt om 20.15 uur het Kamerdebat met Grapperhaus geschorst; de minister heeft belangrijker zaken aan zijn hoofd, zoals overleg met zijn veiligheidsdiensten.

Dan volgt het ‘loos alarm’. Rutte krijgt het in Overijssel ingefluisterd, en wil ‘iedereen bedanken die heeft bijgedragen aan het oplossen van dit probleem’. Grapperhaus roemt het ‘scherp en alert optreden van autoriteiten en diensten’. Hij hoeft het Kamerdebat niet meer af te maken.

Bart Zuidervaart

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden