ReconstructieSneltesten

Reconstructie: Waarom de testsamenleving pas in april gestalte krijgt

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

De sneltestsamenleving, waarin mensen na een vlugge coronatest kunnen deelnemen aan het sociale leven, is een droom die vorig jaar al ontstond. Maar terwijl in andere landen de contouren van zo’n samenleving ontstaan, worden sneltests in Nederland nog niet gebruikt voor de heropening van de samenleving. Hoe kan dat? Een reconstructie in drie bedrijven.

Willem Kulsdom (75) uit Nijverdal zoekt drie sneltests. En wel om de volgende reden. Samen met twee andere vrijwilligers van een vogelwerkgroep controleert Kulsdom jaarlijks in maart zo’n vijftig broedkasten voor uilen op de Sallandse Heuvelrug. Daarvoor zitten de drie, allen op leeftijd, de halve dag in de auto. Twee van de drie, onder wie Kulsdom, hebben hartproblemen. Met het oog op het coronavirus is voorzichtigheid geboden.

In deze krant leest Kulsdom vorige week dat Nederland 26 miljoen sneltests op voorraad heeft, die weinig worden gebruikt. Op het nieuws wordt verontwaardigd gereageerd: in bijvoorbeeld het al heropende onderwijs snakken ze al maanden naar deze tests. Ook Kulsdom grijpt de telefoon en belt met de huisarts, de GGD en het RIVM. Maar niemand kan hem aan drie sneltests helpen. Wel stuit Kulsdom op een commerciële aanbieder van sneltests, à 69 euro per persoon. Dat is het drietal te gortig. Op tv zag Kulsdom microbioloog Jan Kluytmans zeggen dat een sneltest ongeveer vijf euro kost.

Hoe Kulsdom en zijn vrijwilligers de uilenkasten nu gaan controleren, weet hij nog niet. Misschien dat er twee gaan fietsen. Maar op zo’n dag leggen de drie 45 kilometer af, over de Heuvelrug. Een negatieve sneltest geeft misschien geen honderd procent garantie, maar wel voldoende zekerheid om samen de auto te pakken, meent Kulsdom. Hij vraagt zich af waar de beloofde sneltests blijven. Kulsdom is niet de enige die zich dat afvraagt. Al in oktober werd er gedroomd over deze ‘testsamenleving’. Door preventief te testen zou de maatschappij weer wat van het slot kunnen, ook als er nog besmettingen zijn. Maar zo ver is het nog altijd niet. Waarom niet? Een reconstructie in drie bedrijven.

Eerste bedrijf:

Testen zonder klachten werkt averechts

null Beeld

‘Het heeft geen zin om je te testen als je geen klachten hebt.” Was getekend: premier Mark Rutte. Niet tijdens de eerste golf of in aanloop naar de tweede. Nee, Rutte spreekt de woorden een maand geleden uit, als hij door een journalist wordt gevraagd of hij zelf al eens is getest.

Bijna een jaar lang is het adagium: bij klachten laat je je testen. Mensen die zich vorig jaar zonder klachten laten testen, bijvoorbeeld voor een vakantie of het vieren van een verjaardag, worden door de GGD weggezet als ‘prettesters’. Zij veroorzaken onnodige capaciteitsproblemen.

GGD GHOR-voorzitter André Rouvoet bepleit in september vorig jaar nogmaals dat lukraak testen in zijn optiek averechts werkt. Desondanks geeft het kabinet de GGD’en steeds vaker de opdracht om mensen zonder symptomen te testen, bijvoorbeeld op luchthavens. Rouvoet vindt dat maar niets. Je zonder klachten laten testen is niet meer dan een momentopname en zorgt voor schijnveiligheid, zegt hij in het najaar. Het gevoel dat je virusvrij bent kan ervoor zorgen dat je andere maatregelen, zoals het houden van anderhalve meter afstand, gaat verzaken.

In die tijd is er eigenlijk maar één test: de PCR-test. Deze test staat bekend om zijn betrouwbaarheid, maar er kleeft een nadeel aan. Tussen afname en uitslag zit meestal zo’n 24 uur, oplopend tot 48 als er veel vraag is.

Eind oktober verandert het speelveld. De eerste corona-sneltests behalen hun toelatingsexamen en worden goedgekeurd voor gebruik in Nederland. De zogeheten anti­geentest werkt als een soort zwangerschapstest. Druppel een monster op een plaatje, en binnen een kwartier verschijnt bij een positieve test een streepje.

Arts-microbioloog, OMT-lid en bovenal testdeskundige Jan Kluytmans zegt in een reactie: ‘Ik denk dat dit een doorbraak gaat betekenen in het testbeleid.’

Andere deskundigen zijn voorzichtiger, zoals OMT-voorzitter en RIVM-directeur Jaap van Dissel. Hij noemde de sneltests ‘geen wondermiddel.’ Volgens Van Dissel is het nog een vraagteken hoe de sneltest presteert bij mensen die nog geen klachten hebben.

Nog voordat de werkzaamheid van sneltests verder zijn onderzocht, doet minister Hugo de Jonge op 19 november 2020 een belofte. Vanaf maart 2021 kan iedere Nederlander, ook zonder klachten, zich gemiddeld één keer per maand testen. Sneltests gaan hierbij helpen. Hiermee biedt De Jonge naar eigen zeggen ‘perspectief voor een zo open mogelijke samenleving.’

Twee weken later bespreekt het Outbreak Management Team voor het eerst het grootschalig testen van personen zonder klachten. Voor een aanvullend zicht op de verspreiding van het virus of het mogelijk maken van specifieke bijeenkomsten zoals evenementen kan grootschalig testen inderdaad van waarde zijn, adviseert het OMT.

Over het idee om met tests de maatschappij te heropenen is het OMT niet optimistisch. Er glippen altijd besmette mensen met zogeheten fout-negatieve tests door het veiligheidsnet, en als dat er te veel zijn laait het coronavirus zo weer op.

De bezwaren over het grootschalig testen van mensen zonder klachten bestaan binnen het OMT nog altijd. Maar dat wil niet zeggen dat testen zonder klachten geen zin heeft, zoals Rutte zei. OMT-leden die zijn gespecialiseerd in testen, microbiologen Marc Bonten en Jan Kluytmans, zien met lede ogen aan dat Nederland inmiddels een grote testcapaciteit heeft opgebouwd, inclusief een arsenaal aan sneltests, maar dat die capaciteit niet wordt gebruikt. Desondanks is de heropening van de samenleving begonnen, in bijvoorbeeld het onderwijs en de winkelstraat. De OMT-leden zijn inmiddels glashelder: Iedere geïnfecteerde persoon, ook klachtenvrij, die er door extra te testen tussenuit wordt gepikt, is er één. En dat verlaagt het risico op verspreiding.

Tweede bedrijf:

Aanwas testcapaciteit gaat traag

null Beeld

Nog altijd is de testinfrastructuur in Nederland niet klaar voor ‘testspoor 2’, zoals het ministerie het noemt. In dit spoor worden mensen zonder klachten getest, gericht op veiliger werken, studeren en toegang tot sociale activiteiten.

Waarom die infrastructuur er nog niet is? Voor het gemak trekken we de ‘testcapaciteit’ even uit elkaar. Aan de ene kant is er de capaciteit om testen af te nemen in teststraten en aan de andere kant is er de voorraad van sneltests die door het ministerie worden ingekocht.

Op verschillende momenten is er vorig jaar een tekort aan testafnamecapaciteit bij de GGD’en, waar mensen met klachten zich kunnen laten testen, of bij de laboratoria die deze testen analyseren. Schaarste in de teststraat of het laboratorium betekent lang wachten op een testafname en de uitslag, in isolatie. Ingrijpend voor de persoon in kwestie, maar ook vervelend voor bijvoorbeeld diens werkgever.

In het najaar, als de tweede golf op Nederland af komt, gaat alsnog het roer om. Met vereende krachten wordt de capaciteit om mensen met klachten te testen opgevoerd. Zo sluit de Nederlandse regering deals met (buitenlandse) megalaboratoria, die tot dan toe de toegang tot de Nederlandse testmarkt worden geweigerd.

Er worden veel meer teststraten ingericht, onder supervisie van generaal b.d. Tom Middendorp, oud-Commandant der Strijdkrachten en op aandringen van werkgeversorganisatie VNO-NCW, die dan al meermaals bij het kabinet heeft gepleit voor een uitbreiding van de testcapaciteit. In acht weken tijd verdrievoudigt de testcapaciteit van GGD’en door het neerzetten van twintig extra (X)L-teststraten.

Begin januari openen de laatste van deze straten. Dan kunnen de GGD’en zo’n 175.000 (snel)testen per dag afnemen, een aantal dat nog stijgt door andere innovatieve testmethodes die hun intrede doen.

Er ontstaat een opmerkelijke situatie. Omdat de verspreiding van het virus is beperkt, wordt nog geen derde van de capaciteit sinds dit jaar gebruikt. Maar de opgebouwde teststraatcapaciteit inzetten voor mensen zonder klachten, in spoor 2, gaat niet gebeuren zegt GGD-voorman Rouvoet. “Vanuit het oogpunt van de virusbestrijding levert het preventief testen van mensen zonder klachten geen grote bijdrage. De GGD is er voor de publieke gezondheid, daar ligt onze opdracht. Als er ergens uitbraken zijn kunnen we risicogericht grootschalig testen. Ik waak ervoor dat we onze capaciteit gaan inzetten voor andere doelen dan de virusbestrijding.”

De inspanningen van oud-commandant Middendorp, VNO-NCW en andere partijen maken dus geen heropening van de economie mogelijk omdat de gecreëerde capaciteit daar niet voor gebruikt kan worden. Ze kunnen opnieuw beginnen. In de tweede week van februari – maanden nadat het tweede testspoor wordt bedacht – start men met de bouw van dertig testlocaties waar men wél zonder klachten kan testen. Deze maand komen daar nog zeventig locaties bij. In april zijn deze (snel)teststraten operationeel.

Parallel aan de realisatie van deze capaciteit, koopt de ‘dienst testen’ van het ministerie van Volksgezondheid sneltests in. Die zijn sinds oktober goedgekeurd. Ook dat gaat stroperig. De eerste maanden komen enkele miljoenen sneltests naar Nederland, van een vijftal fabrikanten.

Andere fabrikanten krijgen geen voet aan de grond in Nederland, blijkt uit onderzoek van platform Follow the Money. Waar in andere landen, zoals Duitsland, inmiddels honderd(en) sneltests zijn erkend, doet Nederland zaken met een handvol producenten. Anderen krijgen hun test hier niet gevalideerd, omdat voor de goedkeuring een loket in Nederland ontbreekt.

In de loop van dit jaar versnelt de inkoop van sneltests, via een openbare aanbesteding. Onduidelijk is of er gebruik wordt gemaakt van meer fabrikanten. Het ministerie laat begin maart aan deze krant weten dat er maandelijks 10 tot 13 miljoen sneltests naar Nederland komen, en er 26 miljoen in een pakhuis liggen. Tot dan toe ongebruikt.

Derde bedrijf:

Zorgvuldigheid duurt het langst

null Beeld

Als er nu zoveel testcapaciteit is, waarom wordt die dan nog niet ingezet voor spoor 2? Waarom is het onderwijs geopend zonder de extra bescherming van sneltests? Waarom kan Willem Kulsdom uit Nijverdal nog niet drie tests op de kop tikken?

Alle mogelijke manieren waarop (snel)tests de samenleving iets kunnen openen, worden eerst ‘getest’. Pilots noemt het ministerie dat. Die moeten vragen beantwoorden als: Moet er altijd een arts bij een test aanwezig zijn? Als de test vrijwillig is, zijn er dan wel genoeg deelnemers? Moeten kinderen én hun beide ouders voor iedere test opnieuw toestemming geven? Hoe zit het met privacy als bekenden zien dat je wel of niet deelneemt aan de test? Vormt een testuitslag een risico voor pestgedrag?

De eerste pilot in het onderwijs begint op 18 januari, de eerste in een lange reeks. Dat kon volgens het ministerie niet eerder omdat in het najaar van 2020 besmettingen opliepen en scholen moesten sluiten. Ondertussen wordt er nog gewacht op Kamerdebatten en adviezen over sneltests van het OMT.

De pilots zijn niet altijd direct een succes. Zo komt bij een pilot in Groningen maar één op de vier studenten opdagen voor een test voorafgaand aan een tentamen. Mogelijke reden: de studenten moeten zich uren eerder melden. En dus volgt er weer een pilot, met een kortere wachttijd. In het middelbaar onderwijs worden pilots ook verlengd, vanwege een tekort aan gegevens.

Ook testevenementen, zogeheten Fieldlabs rond een popoptreden of voetbalwedstrijd, zijn vertraagd. De reden: volgens het kabinet kan zo’n grootschalig evenement pas doorgaan als het coronarisico (gemiddelde van aantal besmettingen en de situatie in de ziekenhuizen) naar het (laagste) niveau ‘waakzaam’ is gezakt.

In januari gooit het kabinet deze voorzorg overboord en besluit dat de testevenementen halverwege februari mogen starten. Het corona-risiconiveau is dan op z’n hoogst: ‘zeer ernstig’. Programmamanager Pieter Lubberts van Fieldlab ziet een andere houding bij de overheid, zegt hij in NRC. “De blik op de toekomst gaat zwaarder wegen dan de angsten die er ook zijn.”

De resultaten van alle pilots worden de komende maanden verzameld. Het ministerie wil daar niet op wachten, en kijkt tussendoor vast wat er mogelijk is. Zo wordt al duidelijk dat het laten afnemen van sneltests in een aantal gevallen teveel gedoe is. Het moet laagdrempeliger. Het kabinet zet daarom vol in op ‘zelftests’ of ‘thuistests’. Voor de schooldag een test afnemen, een kwartier wachten op de uitslag en als die negatief is, op naar school. Dat is de toekomst.

Maar ook die zelftest moet zorgvuldig worden toegelaten, zegt minister De Jonge op 2 maart in talkshow ‘Op1’. Er zijn juridische hobbels en die wil hij eerst beslechten. “Dat gaat echt wel eventjes duren”.

Vier dagen later zijn de eerste zelftests te koop bij de Aldi en de Lidl. Niet in Nederland, maar over de grens in Duitsland, waar de tests via een noodprocedure zijn toegelaten. Nederland wil hetzelfde doen. Aanbieders van zelftests kunnen sinds 4 maart een tijdelijke ontheffing aanvragen, zodat hun product als zelftest (af te nemen zonder medisch toezicht) op de markt mag worden gebracht. De testen liggen hier naar verwachting in april in de schappen van de supermarkt en drogist.

Microbioloog en testdeskundige Jan Kluytmans zucht. Hij stortte zich vorig jaar op de evaluatie van zelftests met een onderzoek onder 3200 mensen die naar een teststraat in Tilburg kwamen. Eind januari presenteerde hij hoopgevende resultaten. “Natuurlijk moet je zorgvuldig testen”, zegt Kluytmans. “Maar nu openen we de samenleving terwijl de ‘r’ soms boven 1 ligt. Dan denk ik: doe het! Er komen hier tien miljoen sneltests per maand. Andere landen gebruiken die al, maar wij nemen vaak de buitenbocht in deze crisis. We lopen net nooit voorop.”

Lees ook:

Tientallen miljoenen sneltests verzamelen stof in de opslag: ‘Onderwijs wordt aan het lijntje gehouden’

Het ministerie heeft zeker 26 miljoen sneltests op voorraad, en dat aantal groeit hard. Toch worden ze in bijvoorbeeld het onderwijs nog niet gebruikt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden