Henk Naves, voorzitter Raad voor rechtspraak, en Robine de Lange, president van de rechtbank Rotterdam en voorzitter van het dagelijks bestuur van alle rechtbankpresidenten.

DubbelinterviewRaad voor de Rechtspraak

‘Rechters schreeuwen niet hard van de daken, we zijn vooral hard aan het werk’

Henk Naves, voorzitter Raad voor rechtspraak, en Robine de Lange, president van de rechtbank Rotterdam en voorzitter van het dagelijks bestuur van alle rechtbankpresidenten.Beeld Inge van Mill

Rechters doen volgens bestuurders Henk Naves en Robine de Lange het maximaal haalbare om achterstanden die door corona ontstonden, weg te werken. Komen er structurele veranderingen als videoverbindingen en meer politierechters?

Toen er op haar rechtbank politierechters nodig waren die avondzittingen wilden doen, meldde Robine de Lange zich direct aan. De president van de rechtbank Rotterdam en lid van een crisisteam dat de rechtspraak de afgelopen maanden door de coronatijd moest loodsen, haalt er zelf haar schouders over op. “Alle beetjes helpen.”

Henk Naves, de voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, die op anderhalve meter naast haar zit, ziet het zo: “Mijn collega heeft een onbegrensde energie”.

Het is inmiddels een cliché, maar de afgelopen maanden stond de rechtspraak, samen met de rest van de maatschappij, op z’n kop. Toen het kabinet half maart een gedeeltelijke lockdown afkondigde, gingen ook de gerechtsgebouwen deels op slot. Rechters werkten vanuit huis door en zittingen die niet konden wachten vonden plaats, maar een hoop andere zaken liepen vertraging op.

Pijnlijk, noemt Naves dat. Want of het nou gaat om een strafzaak, een zitting over een omgangsregeling met kinderen, of een conflict tussen werknemer en werkgever: mensen kunnen pas door met hun leven na een beslissing van de rechter. “We zijn een essentieel onderdeel van de democratische rechtsstaat. We voelden heel erg de verantwoordelijkheid om die rol te blijven pakken.”

‘Maak zittingen via Skype ook na coronacrisis mogelijk’

Rechtszaken via Skype zijn een kans om de toegang tot de rechter te verbeteren. Daarom is het goed als zittingen op afstand na de coronacrisis mogelijk blijven, menen Henk Naves en Robine de Lange.

De twee bestuurders benadrukken wel dat lang niet alle zaken geschikt zijn voor een online afhandeling. Zittingen op afstand mogen op geen enkele manier afdoen aan de zorgvuldigheid of het gevoel van mensen dat de rechter hen ziet en hoort.

De afgelopen maanden is door de coronacrisis noodgedwongen geëxperimenteerd met videobellen in rechtszaken. Ook is in strafzaken telehoren ingezet. Een verdachte belt dan via een videoscherm vanuit de gevangenis in. Het ministerie van justitie en veiligheid maakte de zittingen op afstand mogelijk via een tijdelijke wet. Willen rechters de mogelijkheid blijven houden, dan is een wetswijziging nodig.

Inmiddels is de crisissfeer van de begintijd wel verdwenen. Het crisisteam met onder anderen De Lange en Naves komt ook niet meer dagelijks bij elkaar. Het is tijd om de scherven van de afgelopen maanden op te ruimen en om vooruit te kijken. Zo publiceerde de Raad voor de rechtspraak, het landelijk bestuur van alle gerechten, eind vorige maand een plan om de pakweg 17.000 misdrijfzaken die door de crisis bleven liggen, weg te werken.

Rechtbanken werken ’s avonds door, het Openbaar Ministerie gaat zelf meer straffen uitdelen, rechters die net met pensioen zijn springen bij en in plaats van drie rechters krijgen meer verdachten één rechter voor zich. Dat komt over als de eindjes maar net aan elkaar kunnen knopen.

Naves: “Dit is op dit moment het maximaal haalbare met de mensen en middelen die we hebben. We kunnen wel zeggen: we hebben bijvoorbeeld honderd extra rechters nodig om de achterstanden weg te werken, maar het duurt dan nog wel even voordat je die hebt opgeleid.”

De Lange: “Twee tot vier jaar. We doen aan heel strenge werving en selectie, want voordat je iemand voor het leven benoemt, moet je wel zeker zijn dat iemand bekwaam is. Er zijn gelukkig wel genoeg kandidaten van hoge kwaliteit.”

Bedrijven als KLM stonden direct aan de deur van het kabinet te rammelen dat ze financiële steun nodig hebben in deze crisis. Waarom horen we de rechtspraak, een cruciaal onderdeel van onze rechtsstaat, niet?

Naves: “Wie zegt dat wij niet ook aan de deur staan te rammelen? We voeren een permanent gesprek met het ministerie van justitie en veiligheid over de financiering. Ook nu. Dat doen wij achter de schermen. Het zijn zeer constructieve gesprekken.

“Het kabinet-Rutte II bezuinigde tijdens de vorige financiële crisis ruim 90 miljoen euro op de rechtspraak. Sinds 1 januari van dit jaar hebben we dat bedrag weer terug. En toen kwam de coronacrisis. De vraag is nu wat dat betekent voor onze financiën. Zo krijgen we meer geld voor een vonnis van een meervoudige kamer dan voor een politierechtervonnis. Bij de vraag hoe we de achterstanden gaan aanpakken, heeft dat geen enkele rol gespeeld. Maar het is wel één van de kwesties die we met het ministerie bespreken. En stel dat er na corona een economische neergang komt, dan roep ik de bewindslieden alvast op om niet opnieuw te beknibbelen op de rechtspraak. De rechtsstaat mag niet onderhevig zijn aan de conjunctuur.”

Wie zijn deze rechters?

Robine de Lange-Tegelaar (1961) is sinds 2012 president van de rechtbank Rotterdam en voorzitter van het dagelijks bestuur van alle rechtbankpresidenten. Ze begon in Rotterdam in 1993 als strafrechter en werkte later bij de Haagse rechtbank in de sectoren civiel, familie, en jeugd en straf. Binnen de rechtspraak houdt ze zich bezig met innovatie.

Henk Naves (1959) begon in 1992 als rechter in Den Haag. Later werd hij president van de rechtbanken in Amsterdam, Oost-Nederland, Breda en Gelderland. Naves is sinds vorig jaar voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, het landelijk bestuur van gerechten in Nederland. In juni is hij verkozen tot lid van de executive board van het Europees netwerk van Raden voor de rechtspraak.

Is de rechtspraak teveel naar binnen gekeerd?

De Lange: “We schreeuwen niet hard van de daken, we zijn vooral hard aan het werk om onze maatschappelijke rol te blijven vervullen. Ik werk nu bijna dertig jaar bij de rechtspraak en we zijn nu beter in staat naar buiten toe uit te leggen wat we doen en waarom. Dat doen we bijvoorbeeld door meer begrijpelijke taal in onze vonnissen te gebruiken en door interviews als deze te geven.”

Naves: “En door te luisteren naar wat de samenleving van ons vraagt. De afgelopen maanden hebben we strafzaken die samenhingen met corona bijvoorbeeld met voorrang behandeld. Ook wij vonden het belangrijk zo een signaal af te geven.”

De Lange: “Er wordt binnen de rechtspraak een enorme verantwoordelijkheid gevoeld voor zaken. Dat zie je van de buitenkant niet altijd.”

Raakt de kritiek van de afgelopen maanden een gevoelige snaar? Vanuit strafrechtadvocaten klonk bijvoorbeeld het verwijt dat verdachten de dupe waren van de coronamaatregelen en dat de rechtspraak veel te optimistisch was over de eigen prestatie tijdens de crisis.

Naves: “Een van de lessen die ik heb geleerd door de crisis is dat advocaten een belangrijke gesprekspartner zijn. We betrekken ze altijd al bij beslissingen, maar dat kan nog intensiever.

“Het is trouwens niet zo dat we voortdurend hosanna hebben geroepen. Het ging met vallen en opstaan. We hebben zittingen gedaan via Skype of telehoren (een verdachte wordt vanuit de gevangenis via een internetverbinding gehoord, red.), dat was voor de meeste rechters en gevangenissen nieuw. Dan gaat er helaas technisch en logistiek wel eens iets mis.”

De Lange: “Wat bij mij pijn deed was het beeld dat werd geschetst dat rechters en juridische ondersteuning thuis zaten te niksen. Dat klopt niet. Er is ontzettend hard gewerkt. Zo zijn bij het handel -en bestuursrecht de meeste achterstanden die er al voor corona waren, weggewerkt.”

Zijn de zittingen op afstand een blijvertje?

De Lange: “Ik kan me voorstellen dat we in beperkte mate zo blijven werken. Kijk je naar de raadkamer gevangenhouding (een rechter bepaalt dan of een verdachte langer vast blijft zitten, red.), dan duren die zittingen vaak maar tien minuten. Maar dat betekent wel dat er overal door het land busjes rijden die verdachten van en naar de rechtbank brengen. Dat kan efficiënter via telehoren, al loopt dat technisch en qua planning nu nog niet goed genoeg.

“Of neem familiezaken of zaken waar ouderen bij betrokken zijn die te maken hebben met een onderbewindstelling. Het komt wel eens voor dat een van de partijen niet aanwezig kan zijn, omdat reizen naar de rechtbank lastig is, of omdat het moeilijk is om vrij te nemen van werk. Het kan een oplossing zijn om iemand aan te bieden in te bellen via Skype. Zo kan horen op afstand soms een manier zijn om de toegang tot de rechter te verbeteren.

“Maar duidelijk is dat lang niet alle zaken zich ervoor lenen. In veel zaken moet een rechter de partijen echt voor zich zien om een goede beslissing te nemen. En ook niet iedereen voelt zich comfortabel bij Skype.”

Naves: “Uiteindelijk gaat de wetgever over de vraag of zittingen op afstand mogelijk blijven. Nu is dat onderdeel van de crisiswetgeving en die is per definitie tijdelijk. Op een gegeven moment zullen we de balans op moeten maken: wat werkt en wat niet? We weten dat het voor het accepteren van een vonnis belangrijk is dat mensen zich gezien en gehoord voelen door de rechter. Voelen ze zich dat nog als een zitting op afstand is?”

Heeft de coronacrisis aangetoond dat het best efficiënter kan in de rechtbanken? Zaken blijken nu bijvoorbeeld plots ook door één rechter in plaats van drie gedaan te kunnen worden?

Naves: “We hebben een analyse gemaakt in hoeveel zaken we nu een meervoudige kamer met drie rechters inzetten, terwijl ook één rechter de zaak af kan doen, omdat er een straf is opgelegd van minder dan een jaar cel. Dat is ongeveer een kwart van de zaken.”

De Lange: “Al zijn er naast de strafmaat ook andere redenen om een zaak door de meervoudige kamer af te laten doen in plaats van door één rechter. Zoals de maatschappelijke onrust, de media-aandacht, de complexiteit. Drie rechters zien meer dan één. Dat kan bijvoorbeeld bij ontkennende verdachten nodig zijn of als je van te voren weet dat er een flinke discussie over de strafmaat zal ontstaan. Daarom is de maatregel om vaker één rechter in te zetten dan drie nadrukkelijk tijdelijk. En de rechter houdt altijd de mogelijkheid om zaken alsnog van de politierechter naar de meervoudige kamer te verwijzen.”

Hoewel de crisissfeer voorbij is, is het nog niet helemaal terug naar normaal in de rechtbanken. Zo is publiek nog niet welkom. Wat betekent dat voor de openbaarheid van de rechtspraak?

Naves: “De openbaarheid is een van onze kroonjuwelen. Daar zijn we ons bewust van. De afgelopen maanden zijn we zittingen live gaan streamen. Dat hoeft zeker niet bij elke rechtszaak, iedereen die wel eens in een rechtbank komt, weet dat het sommige zittingen heel lang duren en saai zijn. Maar je zou kunnen inzetten op het streamen van zittingen waar het maatschappelijke belang groot bij is. Je moet daar wel eerst goed over nadenken, bijvoorbeeld vanwege de privacy. Een rechtszaak moet geen schandpaalfunctie krijgen, dat is wel een risico als iedereen online live kan meekijken. Zeker als die video’s vervolgens online blijven staan.”

De Lange: “Er komt mogelijk een aanmeldsysteem, zodat je publiek gecontroleerde toegang kunt verschaffen tot de rechtsgebouwen. Eenvoudig is dat niet. In Rotterdam krijgt de rechtbank jaarlijks 250.000 bezoekers. Je kunt met de anderhalvemeternorm het gebouw dus niet zomaar volledig open gooien. Vooral de gangen lopen dan binnen no time vol. De zittingszalen zelf zijn nog minder een probleem. Er zijn ook extern en in vergaderruimtes zittingszalen gecreëerd.”

Betekent dat dat er flink geshopt moest worden naar portretten van de koning, voor al die nieuwe, tijdelijke zittingszalen?

De Lange, lachend: “Daar zijn we maar niet aan begonnen. Dat de koning in iedere zittingszaal hangt is een traditie, het is geen verplichting.”

Lees ook:

Gepensioneerde rechters aan het werk en avondzittingen om achterstand weg te werken

Door de pandemie liggen er pakweg 17.000 extra strafzaken op de plank. Om die bulk weg te werken, heeft de rechtspraak donderdag allerlei maatregelen aangekondigd. Strafrechtadvocaten zijn kritisch

Procureur-generaal Otte van het OM: ‘Het zit goed met de kwaliteit van de strafbeschikking’

Het OM gaat, in de poging de achterstanden weg te werken, meer straffen uitdelen. Rinus Otte, procureur-generaal van het Openbaar Ministerie, reageert op de kritiek over de kwaliteit van die OM-straffen. ‘Het zit goed met de kwaliteit van de strafbeschikking. Al kan het natuurlijk altijd nóg beter.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden