null

Koninklijk huis

Prinses Amalia is achttien jaar en mag nu officieel koningin worden. Wat betekent dat staatsrechtelijk?

Beeld RVD, Frank Ruiter

De vlaggen gaan uit, de klokken luiden en de jarige viert dinsdag feest. Woensdag wordt Amalia, Prinses van Oranje, binnengeleid in de Raad van State. Het is de staatsrechtelijke ‘geboorte’ van de troonopvolgster.

Wendelmoet Boersema

Ineens zei de koningin u tegen hem. Amalia’s vader, koning Willem-Alexander, zal het zich vast nog herinneren. Bij zijn binnengeleiding in de Raad van State – zo heet deze bijzondere zitting – zei moeder Beatrix ‘u’ tegen haar toen achttienjarige zoon. Willem-Alexander zit woensdag zelf de vergadering voor, waarbij zijn dochter Amalia van rechtswege – volgens artikel 74 van de Grondwet – zitting krijgt in dit hoogste adviesorgaan van de regering. Ook moeder Máxima mag erbij zijn, zij heeft sinds 2004 een zetel.

U en ik kunnen woensdag ook live meekijken hoe Amalia een woordje zal spreken. De plechtigheid in het Paleis aan de Kneuterdijk in Den Haag wordt uitgezonden op tv. Veel heeft het niet om het lijf, maar staatsrechtelijk gezien is het een bijzonder moment. Prinses Catharina-Amalia Beatrix Carmen Victoria is meerderjarig en mag vanaf nu niet alleen haar vader opvolgen, maar het koninklijk ambt volgens artikel 33 van de Grondwet ook uitoefenen. Al weten we dankzij het boekje van Claudia de Breij dat de kroonprinses dat liever nog even voor zich uitschuift, mocht haar vader iets overkomen. Dan zal ze eerst haar moeder vragen ‘om het een paar jaartjes voor haar te doen’.

Amalia’s zetel in de Raad van State is de start van haar officiële voorbereiding op de troon. Haar ‘staatsrechtelijke geboorte’, zogezegd. Al zullen er mensen zijn die zich ‘een betere voorbereiding kunnen indenken’ ( zoals voormalig D66-leider Alexander Pechtold ooit zei).

Zoals Willem-Alexander op zijn achttiende in zijn toespraak in de Raad van State zei: “Ik denk dat de mensen in hun leven verschillende keren in een nieuwe periode terechtkomen, wanneer zij opnieuw jong zijn, of in ieder geval onervaren. Met mijn achttiende jaar is voor mij zo’n nieuwe fase begonnen.”

De installatie van kroonprins Willem-Alexander als lid van de Raad van State in 1985. Gezeten tussen zijn vader en moeder houdt hij een toespraak. Beeld ANP
De installatie van kroonprins Willem-Alexander als lid van de Raad van State in 1985. Gezeten tussen zijn vader en moeder houdt hij een toespraak.Beeld ANP

In Paleis Kneuterdijk woonde Amalia’s naamgenoot

De plek van de plechtigheid heeft een bijzondere historie en band met de Oranjes. In het Paleis aan de Kneuterdijk kwam vier eeuwen geleden de verre naamgenoot van de prinses, Amalia van Solms, op haar achttiende jaar te wonen. De zitting vindt plaats in de voormalige balzaal van het paleis, waar de gasten van de latere koning Willem II en zijn vrouw Anna Paulowna rondzwierden. Juliana had het Paleisje in 1927 van haar moeder Wilhelmina ter beschikking gekregen, maar heeft er nooit gewoond. Vlak na de oorlog vonden in diezelfde balzaal de processen tegen hoge NSB’ers plaats. Anton Mussert hoorde er de doodstraf tegen zich uitspreken. De Raad van State trok er pas in de jaren tachtig in.

Zal Amalia vaak bij de wekelijkse vergaderingen zijn? Waarschijnlijk niet meteen. Ze heeft nu een tussenjaar. Sowieso wil ze eerst studeren met ‘alles erop en eraan’, zoals ze De Breij vertelde. Haar vader begon pas met het bijwonen van vergaderingen over wetsadvisering op zijn 28ste, na zijn studie en militaire diensttijd, tien jaar na zijn binnengeleiding.

Op een oud filmpje van de plechtigheid van Willem-Alexander uit 1985, terug te zien op YouTube, geeft koningin Beatrix een lesje geschiedenis over de Raad van State. Haar zoon schuift ondertussen wat zenuwachtig op z’n stoel heen en weer. Als hij het woord krijgt, zegt hij ontwapenend: “Ik besef dat ik nog te weinig van het werk van de Raad van State afweet, maar naarmate deze dag dichterbij kwam, ben ik er wel nieuwsgieriger naar geworden.”

Koningin Beatrix en Willem Alexander voor de deur van de Raad van State, 1985. Beeld ANP / Nationaal Fotopersbureau
Koningin Beatrix en Willem Alexander voor de deur van de Raad van State, 1985.Beeld ANP / Nationaal Fotopersbureau

Amalia mag ook alleen luisteren

Bij de Afdeling advisering van de Raad van State kan de troonopvolger kennis opdoen over maatschappelijke en politiek-bestuurlijke kwesties die in Nederland spelen. Amalia mag deelnemen aan discussies, al heeft ze geen stemrecht. Alleen luisteren mag ook, zoals haar vader destijds deed. De toenmalige vicepresident van de Raad van State, Herman Tjeenk Willink, nam vooraf altijd de agenda en de belangrijkste stukken met de kroonprins door. Diezelfde Tjeenk Willink is peetoom van Amalia, een taak die hij naar verluidt serieus invulde met jaarlijks pannenkoeken bakken voor de prinsesjes.

In haar taak als adviseur (zie kader) brengt de Raad van State adviezen uit aan de regering en het parlement. Dat is in theorie een wat vreemde opzet, aangezien de koning ook het hoofd van de regering vormt en dus eigenlijk zichzelf zou adviseren. Sinds de Grondwet van 1848, toen de ministeriële verantwoordelijkheid werd ingevoerd, is het voorzitterschap van de koning daarom ceremonieel van aard. Al sinds de tijd van Wilhelmina zaten de opeenvolgende koninginnen alleen maar ceremoniële vergaderingen voor, en geen inhoudelijke. Desondanks gaan er nog regelmatig stemmen op om de koning ook dit ‘archaïsche’ voorzitterschap te ontnemen, zoals bijvoorbeeld in het concept-verkiezingsprogramma van D66.

Vanaf 1814, toen Nederland onafhankelijk werd, dienden de staatsraden als persoonlijke adviseurs van de koning. Volgens koning Willem I moesten zij ‘na een koel en onbevooroordeeld onderzoek’ hem ‘rondelijk en vrijmoedig’ van advies dienen. Uit Willems tijd stamt ook de onofficiële functie van ‘uitnemende leerschool’ voor de troonopvolger. De ontstaansgeschiedenis van de Raad van State gaat nog verder terug, tot de tijd van keizer Karel V toen de Raad de landvoogd bijstond. De nauwe band met de adel bleef tot diep in de vorige eeuw: pas sinds de jaren vijftig hadden de vicepresidenten geen blauw bloed meer.

null Beeld RVD, Frank Ruiter
Beeld RVD, Frank Ruiter

Koningin Wilhelmina was het beste voorbereid

Uiteraard zijn er meer manieren waarop Amalia haar leerschool als troonopvolger zal invullen. Waarschijnlijk zal ze tijdens of naast haar studie - welke studie weet ze nog niet - speciale colleges volgen, die haar inwijden in alle ‘kneepjes van het vak’, zoals staatsinrichting, parlementaire geschiedenis of diverse rechtsgebieden. Haar vader en oma Beatrix kregen die ook.

Wie al vóór haar achttiende jaar alles van het staatsrecht wist, was Amalia’s betovergrootmoeder Wilhelmina. Zij was de enige van de koninklijke Oranjes die op haar achttiende als koningin zitting nam in de Raad van State, en niet als troonopvolger. In de jaren ervoor was Wilhelmina zeer grondig voorbereid. Vanaf haar zestiende kwamen er zelfs hoogleraren van de universiteit aan huis onderwijs geven. Met haar moeder maakte ze diverse buitenlandse reizen, onder meer een bezoek aan de Britse koningin Victoria. In een uitputtende tournee bezocht ze alle Nederlandse provincies.

Ook Amalia zal waarschijnlijk ergens de komende jaren voor het eerst een officiële buitenlandse reis maken. Bij haar grootmoeder en vader gingen die eerste reizen naar de Nederlandse Antillen en Suriname. Als ‘vermoedelijk troonopvolger’ mag ze hiervoor vanaf haar achttiende jaar gebruikmaken van het regeringsvliegtuig, ‘wanneer de vlucht onderdeel is van een reis uit oriënterend oogpunt in het licht van zijn of haar toekomstige functie’, zoals de regel luidt.

Maar voorlopig heeft Amalia tijd gekocht, door af te zien van de rijkstoelage waar ze sinds haar achttiende jaar recht op heeft. Aan demissionair premier Rutte schreef ze dit voorjaar dat ze de persoonlijke toelage van bijna drie ton zal terugstorten, evenals de onkostentoelage van 1,3 miljoen per jaar, zolang ze nog geen kosten maakt vanwege verplichtingen. Mogelijk heeft ze hiermee ook wat rust gekocht. Al zal het lastiger zijn om uit de publiciteit te blijven als ze zich eenmaal in het studentenleven stort. Een van de weinige gelegenheden waar ze waarschijnlijk wel officieel te zien zal zijn, is op Prinsjesdagen, als ze samen met haar ouders in de Glazen Koets stapt.

Autorijden, drinken en stemmen

Wat verandert er nog meer voor Amalia nu ze achttien is? Dat zijn de ‘gewone’ dingen, die iedere volwassene in Nederland mag. Autorijden (ze heeft al rijlessen), alcohol kopen (ze kan al goed cocktails maken) en stemmen (al is niet zeker of ze dat gaat doen). We weten bovendien wat ze (voorlopig) níet doet, zoals belijdenis afleggen, wat Juliana en Beatrix wel op hun achttiende deden. Een groot feest geven zit er ook niet in, zolang de coronabeperkingen nog gelden.

En dan zijn er nog de cadeaus. Haar grootmoeder Beatrix wenste haar desgevraagd alvast op Curaçao voor de camera toe dat ze ‘gezond en verstandig’ blijft. Haar vader geeft haar mogelijk het Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw, de hoogste civiele onderscheiding die Nederland kent.

En wat geeft het Nederlandse volk haar? Wilhelmina kreeg de Gouden Koets, als verjaardags- en kroningsgeschenk. Beatrix kreeg het zeiljacht De Groene Draeck voor haar achttiende, waarvoor ze in een televisietoespraak bedankte met de wat stijve formulering: “In het woord dank ligt alles opgesloten, wat ik jegens u voel.”

De tijd van dit soort grote materiële giften is voorbij. Maar Amalia krijgt in ieder geval een carilloncompositie, Amalia achttien, die woensdag overal in het land gespeeld zal worden. En wie weet zit er nog een verrassing in het vat.

Live-uitzending op 8 december uit Paleis Kneuterdijk vanaf 13:45 uur

Prinses Amalia zit woensdag naast haar vader, die als koning de Raad van State ceremonieel voorzit. De dagelijkse leiding is in handen van vicepresident Thom de Graaf, de ‘onderkoning’. De Raad van State bestaat verder uit maximaal tien leden en ongeveer zestig staatsraden. De Afdeling advisering adviseert regering en parlement over wetgeving en bestuur, gevraagd en ongevraagd, terwijl de Afdeling bestuursrechtspraak de hoogste algemene bestuursrechter is. De koning bemoeit zich inhoudelijk niet met het werk van de Raad. Hij maakt geen deel uit van de Afdeling advisering en de Afdeling bestuursrechtspraak. Na afloop van de plechtigheid zal de Prinses van Oranje een koningslinde planten in de paleistuin.

Voor dit artikel is rijkelijk geput uit de boeken ‘Amalia - De plicht roept’ van Peter Rehwinkel en ‘Amalia’ van Claudia de Breij.

Lees ook:

Hoe loods je een prinses door de puberteit? Zo puberden de voorouders van Amalia

Opgroeien als je zo in de publieke belangstelling staat is ingewikkeld, zeker in deze tijd van sociale media. Toch weten we relatief weinig over Prinses Amalia. Hoe verging het haar voorouders in de puberteit?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden