Onderwijs

Praten over Paty: Alles kan in de klas besproken worden, als het maar veilig voelt

Het Emmauscollege in Rotterdam.Beeld ANP

Een vertrouwelijke band tussen docent en leerling is cruciaal voor les over controversiële onderwerpen waarin kinderen aan het denken worden gezet.

Het gebeurt niet vaak dat een minister het onderwijsveld vraagt een specifieke les te geven. In die zin was de oproep die minister Slob vorige week deed om op school stil te staan bij de moord op de Franse leraar Samuel Paty en te spreken over vrijheid van meningsuiting, een unicum. Gert-Jan Veerman, lector diversiteit en sociale cohesie aan de Christelijke Hogeschool Ede, vindt het een kans dat de overheid het onderwijs oproept die maatschappelijke rol op te pakken. “Veel scholen hebben dat nu op hun eigen manier kunnen doen. Zij hebben het signaal kunnen afgeven van solidariteit met een collega die voor de vrijheid van meningsuiting zijn leven gegeven heeft.”

Maar inmiddels hebben de lessen een wrange bijsmaak gekregen. Twee leraren zijn naar aanleiding van de herdenking en de lessen bedreigd. In beide gevallen vormde de bron van de dreigementen de door leerlingen op Instagram en Facebook geplaatste foto’s van cartoons die in de klas gebruikt werden om over vrijheid van meningsuiting te spreken. Deze ‘posts’ riepen bij buitenstaanders zulke heftige emoties op, dat de leraar Nederlands van het Rotterdamse Emmauscollege moest onderduiken. Vrijdag is een 18-jarige vrouw voor de dreigementen opgepakt.

Niet schockeren 

Op het moment dat Slob de oproep deed, hadden veel scholen al lessen gewijd aan de op 16 oktober door een 18-jarige Tsjetsjeense geradicaliseerde islamist vermoorde leraar Paty. Deze zijn toen, voor zover bekend, zonder incidenten verlopen. “Een goede les over tolerantie”, zegt Veerman, “heeft niet tot doel leerlingen te shockeren. Het probeert de ander ook niet opvattingen te laten accepteren waar hij niet van houdt. Tolerantie vindt plaats in het spanningsveld tussen desinteresse en acceptatie: het gaat erom dat je je actief opstelt en probeert te begrijpen wat een ander bedoelt.”

De intimiteit van de klas lijkt daarvoor bij uitstek geschikt. Elk onderwerp kan daar bespreekbaar zijn, vinden de Lelystadse leraren maatschappijleer Alex Terpstra en Iren Nauta, als de relatie tussen docent en leerlingen veilig aanvoelt. “Leerlingen nemen pas wat van je aan, als zich een persoonlijke band heeft ontwikkeld”, zegt Nauta van ISG Arcus. Terpstra spreekt soms af dat alles wat in zijn klas op scholengemeenschap De Rietlanden gebeurt en gezegd wordt, in de klas blijft. 

Persoonlijke situatie

Het kan volgens beide leraren in een gesprek soms helpen als de leraar zijn persoonlijke situatie deelt met de klas, bijvoorbeeld dat hij homoseksueel is of dat hij zich door de moord op Paty kwetsbaarder kan voelen. Terpstra: “Ik geef les op het vmbo en mijn leerlingen zijn heel sociaal, heel uitgesproken en heel nieuwsgierig. Hun meningen worden sterk beïnvloed door sociale media, en die delen ze ook makkelijk. Maar ze willen ook weten wat een ander ervan vindt. Ze stellen zich open op. Ik heb me in deze gesprekken nooit onveilig gevoeld.”

De openheid van de relatie tussen docent en leraar moet zich wel hebben kunnen ontwikkelen voor je een goed debat kunt voeren, zegt Veerman. “Het is niet zo dat dit alleen neerkomt op leraren maatschappijleer: er kunnen in iedere les situaties ontstaan waar je als leraar op moet reageren.” Veerman ziet wel dat de ene docent zich er beter toe in staat acht zo'n gesprek te voeren dan een ander: “Onderzoek naar docenten laat zien dat de docenten diversiteit op hun school als een probleem of een non-issue kunnen zien. Maar er zijn ook docenten die juist de verrijking ervan benadrukken, en graag een verschil willen maken in het leven van de leerling. Zo'n houding draagt bij aan de sociale cohesie tussen verschillende kinderen in de klas.”

Reconstrueren van de feiten

Een goede les over een controversieel onderwerp begint met het reconstrueren van de feiten, vindt Iren Nauta. “Leerlingen krijgen vaak dingen mee die niet kloppen. Zo dacht een aantal leerlingen van mij dat Samuel Paty onthoofd was door een van zijn leerlingen. Het begint als leraar dan met uitleggen wat de feiten zijn en het plaatsen van de gebeurtenis in de juiste context. Vervolgens ga je inzoomen: waarom voelen veel moslims zich gekwetst door zo’n cartoon? Hoe ga je met dit soort gevoelens om in een rechtsstaat? En waar ligt dan de grens?” 

Wat betreft de moord op Paty, kreeg Nauta enkel afkeurende reacties in zijn lessen. “Ik heb ze verteld dat mij dit ook had kunnen overkomen. Ik heb ongetwijfeld ook weleens iemand gekwetst in mijn lessen. Moet ik dan ook vrezen voor mijn leven? Zo maak je het minder abstract. Al mijn leerlingen vonden het verschrikkelijk wat er is gebeurd.”

Aan het denken

Terpstra denkt dat hij zijn leerlingen wel aan het denken heeft gezet. “Sommige kinderen gingen kritisch naar hun eigen cultuur kijken, anderen bedachten zich dat je weliswaar alles mag zeggen, maar dat dat niet hoeft. Als je de moeite neemt een ander te begrijpen, kun je ook met diens gevoelens rekening houden.” 

Was het, gezien het belang van de vertrouwelijkheid tussen docent en leerling bij het bespreken van maatschappelijk gevoelige kwesties, beter geweest als de politiek niets gezegd had over het herdenken van Paty op scholen? Nauta vindt van niet: “Zo’n oproep zou nooit controversieel mogen zijn. Als die tot bedreigingen leidt, legt dat uiteindelijk een ander probleem bloot: burgers die niet genoeg begrijpen van democratie en rechtsstaat.”

Lees ook:

Cartoonist Bertrams over bedreigingen rond zijn spotprent: ‘Het is zoeken naar een rel’

Cartoonist Joep Bertrams verbaast zich over de gevoeligheid rond zijn eigen spotprent over Charlie Hebdo. Die gaf aanleiding tot bedreigingen aan het adres van een docent van het Rotterdamse Emmauscollege. De docent in kwestie is inmiddels ondergedoken.

Franse docent en essayist:‘Wij maken geen uitzondering voor de islam’

Franse leraren moeten na de aanslag op Samuel Paty geen rekening houden met religieuze gevoeligheden van leerlingen. Dat zegt docent en essayist Iannis Roder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden