Interview Complottheorieën

Populisme en complotdenken horen bij elkaar

Beeld Nanne Meulendijks

Populisme en complotdenken zijn met elkaar verbonden, weet universitair hoofddocent Jan-Willem van Prooijen. Overal. Groeit het één, dan komt ook het ander meer in het zicht.

De eerste zin van het voorlaatste boek van Jan-Willem van Prooijen is nogal merkwaardig. “Klimaatverandering is bedrog, bedacht door de Chinezen”, staat er. Dan volgt er meer: dat de farmaceutische industrie het bewijs achterhoudt dat vaccins autisme veroorzaken. Dat Barack Obama werd geboren in Kenia.

Het zijn, blijkt in de tweede alinea, complottheorieën die in 2016 rond de Amerikaanse verkiezingen de ronde deden. Van Prooijen, universitair hoofddocent psychologie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, onderzoekt al jaren complotten en de redenen waarom mensen erin geloven. Hij was de eerste wetenschapper in Nederland die zich bezighield met het fenomeen, maar hij is inmiddels onderdeel van een uitdijend internationaal netwerk van wetenschappers.

Hij vindt dat logisch. Naarmate complottheorieën verder lijken door te sijpelen in de maatschappij, gaat de maatschappij zich meer met complottheorieën bezighouden. “Sommige maatschappelijke ontwikkelingen – ik bedoel dingen als brexit, of uitspraken van de Amerikaanse president Trump – maken ook de wetenschap duidelijk dat misinformatie een onderwerp is dat aandacht verdient. Het roept vaak lacherige reacties op, maar het is een serieus onderwerp, omdat het serieus invloed heeft op de maatschappij.”

Complotdenken is niet exclusief voorbehouden aan een stel gekkies

“Complottheorieën zijn geen modern fenomeen”, heeft Van Prooijen dan al gezegd, meteen aan het begin van het gesprek. Hij is inmiddels gewend aan de vraag die iedere journalist hem stelt: klopt het dat er steeds meer mensen zijn die in complottheorieën geloven? “Ze zijn er altijd geweest”, zegt hij.

“Complotdenken is best normaal. Het is niet iets dat exclusief is voorbehouden aan een stel gekkies. Mensen hebben een sterke neiging om achter vervelende dingen in de maatschappij kwade intenties te zoeken.

“Vaak worden die dan toegeschreven aan machthebbers. Het is heel natuurlijk en menselijk om intentionaliteit aan te nemen, dat het iemands bedoeling was. Dan krijg je complottheorieën. Het is een heel natuurlijk verdedigingsmechanisme; als je van het ergste uitgaat, ben je op het ergste voorbereid. Toen we nog jagers en verzamelaars waren, in de paleontologische samenleving, was het heel nuttig om onbekende groepen te wantrouwen. Ik denk dat de neiging tot wantrouwen op die manier in de mens ingebakken is geraakt.”

“Een beroemd Amerikaans onderzoek heeft aangetoond dat er in een periode van 120 jaar geen noemenswaardige toename van complottheorieën was. Dat bleek uit de analyse van ­ingezonden brieven in kranten van 1890 tot 2010. Aan de andere kant: in 2010 kwamen ­sociale media net op, dus dat is er niet in meegenomen.

“Internet speelt wel een rol. Informatie verspreidt zich veel sneller: als er een aanslag is in Christchurch, dan weten wij dat meteen. Dat betekent dat er ook meteen complottheorieën de ronde doen over zo’n aanslag. Dat is het eerste wat echt is veranderd. Een tweede is dat complotdenkers elkaar veel beter dan vroeger weten te vinden. Als je vroeger geloofde dat de aarde plat was, dan was je de dorpsgek. Nu kun je in Amsterdam naar een congres, waar je gelijkgezinden treft. Dat kan een validerende werking geven aan dat soort ideeën.

“Ik zou ook niet durven stellen dat theorieën meer dan vroeger doorsijpelen naar de politiek: vergeet niet dat de theorie over mannen in witte pakken die dingen verdonkeremaanden na de Bijlmerramp, serieus is besproken in de Tweede Kamer.”

Er is wel een politieke ontwikkeling die meer complotdenken in de politiek heeft gebracht; de opkomst van het populisme. “Populisme en geloof in samenzweringen gaan hand in hand. Het is een beetje dezelfde denkstijl: de populistische visie op de maatschappij is dat er een voortdurende strijd is tussen een corrupte elite en het volk. Als je de wereld zo ziet, is het nog maar een kleine stap om te denken dat de elite ook bezig is om je erin te luizen. Bovendien impliceert het dat je de wereld vrij zwart-wit ziet, in termen van goede en slechte groepen.”

Verklede mensen verzamelen zich bij ‘Area 51' in de Amerikaanse staat Nevada, een militaire basis waarvan complotdenkers geloven dat er buitenaardse wezens en ufo's te vinden zijn. Beeld Reuters

Mannen op de maan

“Precies zo’n zwart-witbeeld is een hele goede voorspeller van complotdenken. Die mensen geloven al snel dat er behalve elites ook andere slechte groepen zijn, denk bijvoorbeeld aan immigranten, die bedreigend en slecht zijn. Populisme en geloof in samenzweringen horen bij elkaar. Dat blijkt ook uit onderzoek: ik vond bij een studie in dertien Europese landen dat overal vooral aanhangers van de populistische partijen in complotten geloven.”

Van Prooijen weet niet waarom sommige complotten aantrekkelijker lijken te zijn dan andere. Er zijn hele oude, eeuwig doorgaande complottheorieën over joden en illuminati. Hij dist het verhaal op van de joden in het Franse stadje Blois in de twaalfde eeuw. Die werden stuk voor stuk ter dood gebracht, omdat het verhaal ging dat ze jaarlijks een christelijk kind offerden. “Ook in Azië en in de islamitische wereld wemelt het van de antisemitische complottheorieën.”

Er zijn tijdelijke complottheorieën die vooral te maken hebben met bijvoorbeeld een film die net is uitgekomen. “Na de eerste maanlanding waren er meteen verhalen over dat er nooit mannen op de maan waren geweest.” Hij kent ook complottheorieën die nooit buiten de landsgrenzen komen. Zo geloven veel Polen dat de vliegramp in Smolensk in 2010, toen een regeringsvliegtuig crashte, opzet was.

Het rechts-populistische deel van de bevolking is complot-minded

“Wat ook interessant is, is dat minderheidsgroepen sneller in complottheorieën geloven. Eerst dachten we dat dat vooral ging om hun eigen positie: zwarte Amerikanen geloven sneller dat de overheid hen eronder wil houden of wil uitroeien. Het blijkt dat ze ook in allerlei ongerelateerde complotten geloven, dat de maanlanding nep is bijvoorbeeld.”

Van Prooijen was betrokken bij de opzet van de studie van Trouw en Kieskompas. Deze krant liet eind augustus een onderzoek uitvoeren naar de mate waarin Nederlanders geloven in verschillende complottheorieën. Meer dan 4000 mensen vulden een vragenlijst in. De antwoorden zijn zo gewogen dat ze representatief werden voor de Nederlandse bevolking.

Van Prooijen dacht mee over de vraagstelling en liet een aantal vragen opnemen die in meer algemene zin de samenzweringsmenta­liteit van Nederlanders meet. Die set vragen wordt wereldwijd gebruikt, zodat onderzoeksuitkomsten onderling zijn te vergelijken. Ook zes jaar geleden, toen Trouw voor het eerst onderzoek deed naar complottheorieën, werkte Van Prooijen eraan mee.

“Ik vond het heel interessant om te zien dat het beeld in deze zes jaar is veranderd. Destijds zaten de meeste complotdenkers bij de PVV en de SP. Nu is Forum voor Democratie, dat toen nog niet bestond, de grootste complotpartij. Blijkbaar zijn de mensen die in complotten geloven, in hun politieke overtuiging verschoven. Ook is duidelijk dat het vooral het rechts-populistische deel van de bevolking is dat complot-minded is. Ook als we vroegen naar een complot dat eerder links dan rechts is, waren de kiezers van rechts-populistische partijen de grootste fans. Het zijn complotterige partijen.”

Wat helpt: transparantie

“Ook de uitkomsten van een paar bizarre complottheorieën was interessant. Dat de overheid chemische stoffen over ons uitsproeit of dat de aarde plat is. Ten eerste was het goed te zien dat de meeste Nederlanders dat niet geloven. Wat ook opviel, was dat die extreme complotdenkers niet meer op Forum wilden stemmen. Ze stemmen niet. Ik concludeer dat als je zulke bizarre dingen gelooft, dat je dan echt buiten de maatschappij staat. Dan is stemmen niet meer iets waarin je heil ziet.”

In zijn boek schrijft Van Prooijen dat samenzweringstheorieën bijzonder kwalijk kunnen zijn. Ze kunnen bijvoorbeeld de reden zijn dat mensen hun kinderen niet laten inenten. “Het komt ook voor dat mensen domweg niet geloven wat is gebeurd. Dat ze zeggen: jullie doen maar alsof er een aanslag was, die doden zijn acteurs. Het is gebeurd dat ouders van een doodgeschoten kind jarenlang te horen kregen dat hun kind nooit had bestaan.”

Moet de politiek zich daarover zorgen maken? “Jazeker, maar het is bekend wat ertegen helpt: transparantie, duidelijkheid. Aan de andere kant moet je ook niet altijd maar voor zoete koek slikken wat machthebbers zeggen. Er waren incidenten genoeg: de bouwfraude, de bonnetjes-affaire. Soms wordt er inderdaad iets in de doofpot gestopt. Dan is het maar goed dat er wantrouwen is.”

Lees ook: 

De aarde is plat, maar dat mogen we niet weten

Je zou zeggen dat sommige dingen vast staan. Dat de aarde een globe is bijvoorbeeld. Niet dus. Dit weekend is er in Amsterdam een congres van mensen die geloven dat de aarde plat is.

Aliens op een luchtmachtbasis in VS? Niet alle Nederlanders vinden dat onzin

Meer dan vijf procent van de Nederlandse bevolking gelooft dat de Amerikanen in Nevada buitenaardse wezens verbergen. De staat is voorbereid op een bestorming door tienduizenden mensen die ze willen zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden