Pfas-stoffen krijgen we binnen via de bodem, het water, via het eten van vis.

Bodemvervuiling

Pfas-crisis? Had nou maar geluisterd naar die wetenschappers

Pfas-stoffen krijgen we binnen via de bodem, het water, via het eten van vis. Beeld Suzan Hijink

Het ministerie van infrastructuur en waterstaat licht vandaag de versoepelde normering voor de stoffengroep Pfas toe. Die moet vastgelopen baggeraars en bouwers meer lucht geven en faillissementen voorkomen. Maar was de Pfas-crisis ook te voorkomen?

Bodemvervuiling? Dat speelde helemaal niet toen Martijn van Houten en zijn twee partners acht jaar geleden het expertisecentrum Pfas in het leven riepen. “P-watte?”, klonk het in de tijd nog net niet. Op een geïnteresseerde wetenschapper na, waren er niet veel mensen van wie ze de aandacht wisten vast te houden. Vertegenwoordigers van gemeenten, provincies, waterschappen. Bijna allemaal zeiden ze na hun informatiebijeenkomst: “Vervuilde grond hebben we toch bijna niet meer?”

Let nou op, waarschuwden Van Houten en zijn collega’s. Die Pfas kan ook in Nederland een probleem gaan vormen, wisten ze op basis van internationale, wetenschappelijke literatuur. Deze zesduizend zogeheten poly- en perfluoralkylstoffen zijn niet alleen heel giftig, maar zitten verstopt in tal van producten: tefalpannen, schoonmaakmiddelen, panty’s, regenjassen, pizzadozen en blusschuim. De stoffen breken niet af, kunnen jarenlang rondzwerven, duiken op in water en grond en hopen zich op in mens en dier.

Dode dieren in Virginia

Anno 2019. Die voorheen sceptische overheden, maar ook Kamerleden, bouwers en baggeraars hangen veelvuldig aan de lijn. Pfas? Dat is dat giftige goedje dat in bijna heel Nederland in de grond wordt aangetroffen, weten ze nu. Nog meer staat de stoffengroep bekend om de problemen die het zes maanden oude Tijdelijk Handelingskader met zich meebrengt. Een maatregel van de minister waarin staat hoe je moet omgaan met verontreinigde Pfas-grond. “Knetter-, knetter-, knettergek”, noemt de PVV de maatregel van D66-minister Stientje van Veldhoven van milieu en wonen al. “Kafkaësk”, aldus oud-VVD’er Wybren van Haga. Op het Malieveld­­ laten duizenden bouwers en baggeraars hun ongenoegen blijken. Grond verplaatsen gaat nu bijna niet meer. Want bijna overal zit te veel van die verfoeide Pfas in. Machines staan stil, personeel wordt naar huis gestuurd en miljarden euro’s aan omzet blijven uit. Met een schadeclaim drukken ze bij monde van werkgeversorganisatie VNO-NCW uit dat Van Veldhoven verantwoordelijk is ‘voor dit verschrikkelijke bedrijfsongeval’.

Beeld Suzan Hijink

Terug naar wat misschien wel de wereldwijde kennismaking is met de stoffengroep: West-Virginia, 1999. Advocaat­­ Rob Billot sluit zich op in zijn kantoor om 110.000 pagina’s te lezen die hij zojuist van het Amerikaanse chemiebedrijf DuPont heeft ontvangen. Tegen aanhoudende bellers zegt zijn secretaresse dat hij niet bij zijn telefoon kan: Billot is omsingeld door stapeltjes papieren en dozen.

Aanleiding is het verzoek van zijn nieuwste cliënt Wilbur Tennant, een boer uit het plaatsje Parkersburg. Tennant ziet zijn dieren bij bosjes neervallen. 153 is hij er al verloren. Ze hebben bloeddoorlopen ogen, constant diarree, vervormde hoeven, kale plekken in hun vacht, ze zijn schrikachtig en er komt voortdurend een tandpasta-achtige substantie uit hun mond. Tennant wijst de nabijgelegen stortplaats van DuPont aan als boosdoener. In zijn eigen­­ stadje krijgt hij geen gehoor. Niet van dierenartsen, niet van politici, niet van journalisten. Dus probeert hij het bij de kleinzoon van vage kennissen van hem.

In welke producten zit Pfas?

De zesduizend zogeheten poly- en perfluoralkylstoffen, die de stoffengroep PFAS vormen, zitten­­ verstopt in tal van producten.

Het gaat onder meer om regenjassen, bakpapier, tapijt, pizzadozen, blusschuim en anti-aanbakpannen. De stoffen worden niet afgebroken, en hopen zich uiteindelijk op in mens en dier, zoals­­ vissen.

Billot – die normaal alleen grote bedrijven vertegenwoordigt – gaat met grote aarzeling het gesprek aan, maar is om als hij Tennants zelf opgenomen beelden van zwalkende koeien ziet. Na lang speurwerk ontdekt hij dat DuPont sinds 1951 een stof genaamd PFOA inkoopt. Een stof die ervoor zorgt dat pannekoeken niet aan de koekepan blijven kleven, maar ook giftig is, zo ontdekt het bedrijf tien jaar later. Het vergroot de lever, gaat in alle organen zitten. Jaren later ontdekt Dupont dat PFOA kan leiden tot lever- en prostaatkanker, en aantasting van het immuunsysteem. Het bedrijf zwijgt erover tegen de Amerikaanse autoriteiten en dumpt jarenlang tonnen vervuilde modder en water in de openbare riolering. Na Billots ontdekking schikken ze met de familie Tennant en andere getroffen gezinnen.

Kan die uitstoot van giftige stoffen niet een stuk minder?

Een kleine tien jaar later en 6500 kilometer verderop zit Wim Boevée inmiddels regelmatig met de Nederlandse vestiging van DuPont om tafel. Boevée, burgemeester van Sliedrecht, maakt zich zorgen om de rokende schoorstenen van DuPont aan de overkant in Dordrecht. Het bedrijf loost jaarlijks ook duizenden kilo’s schadelijke stoffen in de Beneden Merwede. Die waaien en stromen allemaal naar de overkant, richting Sliedrecht. Is dat allemaal niet schadelijk voor zijn burgers, wil Boevée weten. En kan die uitstoot van giftige stoffen niet een stuk minder?

De Nederlandse directeur van DuPont knikt, snapt de zorgen van de burgemeester en benadrukt dat Dupont veiligheid hoog in het vaandel heeft staan. Tien jaar eerder stond hij nog in kranten met het nieuws dat Dupont al tien jaar geen noemenswaardige bedrijfsongevallen had gehad. Als een verslaggever van deze krant in 1998 op reportage gaat in de fabriek, zegt diezelfde directeur streng: “Waar is je veiligheidsbril nou?” Het motto: veiligheid voorop. Maar de uitstoot van gevaarlijke stoffen fors verminderen? Daar wil het bedrijf niet aan. Althans, niet als de uitstoot fors omlaag moet. “Het is veel te kostbaar wat u wilt”, krijgt de burgemeester te horen.

Beeld Suzan Hijink

Boevée klinkt aangeslagen als hij erover praat. “Het zit me nog steeds buitengewoon dwars dat ik me heb laten verleiden er niet te veel aandacht aan te besteden”, zegt hij. En: “Ze vonden me al die tijd te lastig.” Een zucht. “Maar misschien was ik niet lastig genoeg. Met ‘ze’ doelt Boevée, die al ruim acht jaar burgemeester af is, niet alleen op Dupont maar ook de provincie Zuid-Holland. Boevée voelt zich onder druk gezet, krijgt te horen dat hij zich ‘bestuurlijk correct op moet stellen’. Want Dupont, een van de belangrijkste en grootste werkgevers in de provincie die ook nog eens doneert aan ziekenhuizen en andere maatschappelijke instellingen, ‘doet gewoon wat we hebben afgesproken’.

Fastforward naar november 2019. In het Haagse provinciehuis probeert verantwoordelijk gedeputeerde Floor Vermeulen (VVD) zijn frustraties over het inmiddels omstreden bedrijf te verbergen. Dupont, dat inmiddels Chemours heet, is na het vertrek van Boevée een aantal keer negatief in het nieuws geweest. Er was het nieuws dat Genx in moestuintjes en het drinkwater van Dordtenaren werd gevonden en media vroegen zich af waarom de provincie jarenlang toestemming gaf om duizenden kilo’s aan PFOA en Genx te lozen in onder meer het Merwedekanaal.

Heel voorzichtig valt het woord ‘vervelend’ als Vermeulen het over het Chemours/Dupont-dossier heeft. Het bedrijf heeft nogal de neiging om zaken te bagatelliseren, zegt hij. Om een flinke lekkage ‘een pufje’ te noemen. Of een afvallozing die niet gemeld is te omschrijven als ‘een administratieve fout’. “Dat moeten ze gewoon niet doen.” Vermeulen ziet ook dat het bedrijf moeite doet om de uitstoot terug te dringen. Al is het soms schoorvoetend en onder grote druk. Werden er in 2013 nog 6400 kilo FRD-stoffen - een hulpstof van het Genx-procedé - in het milieu geloosd, inmiddels is dat 148 kilo en volgend jaar wil het bedrijf niet meer dan twee kilo hiervan lozen.

Had de Pfas-crisis voorkomen kunnen worden?

Had die Pfas-crisis voorkomen kunnen worden als al die duizenden kilo’s sowieso­­ niet in de riolering en de lucht terecht waren gekomen? Had de stoffengroep zich dan niet over grote delen van het land verspreid?

Nee, zegt Chemours er zelf over. Het bedrijf heeft net als de bouwers en baggeraars ook last van de Pfas-crisis. “Als wij iets willen bouwen en grond moeten verplaatsen dan zitten wij in hetzelfde lastige parket.” Het is een misvatting om te denken dat alle Pfas-stoffen die in Nederland worden aangetroffen afkomstig zijn uit de fabrieken in Dordrecht, zegt het bedrijf ook. “Wij hebben FRD wel ontwikkeld, maar het is nooit gepatenteerd, dus iedereen die dat molecuul kent, kan het namaken. Wij hebben aanwijzingen dat dat bijvoorbeeld ook in China gebeurt. Het neemt niet weg dat wij in Nederland wel de grote bekende importeur zijn van FRD, maar we doen er alles aan om de uitstoot te beperken, ook bij de allerlaagste concentraties die nog onder de wettelijke vereisten liggen.”

Beeld Suzan Hijink

Nee, zegt ook hoogleraar toxicologie Jacob de Boer van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Zie de Pfas-stoffen als een soort sprinkhanen die over de hele wereld hoppen. De stoffen die via het water of de schoorsteen uit de fabriek in Dordrecht (of een andere productielocatie) ontsnappen, worden meegevoerd met de wind om uiteindelijk ergens anders op de wereld te belanden. Ze worden niet afgebroken en overal ter wereld geproduceerd. In de fabrieken van Dupont in bijvoorbeeld de Verenigde Staten, Canada, Australië, Mexico, India en China. Maar ook in tal van andere fabrieken die overal ter wereld (vooral in China, zegt De Boer) zijn gevestigd. Wordt zo’n stof na intensief internationaal overleg verboden, dan kunnen producenten met het aanpassen van een atoom, mits de internationale regels worden gevolgd, al snel een nieuwe variant­­ op de markt brengen.

Zonder Chemours was de concentratie Pfas in de Drechtsteden veel lager geweest, zegt De Boer. “Maar ook dan hadden bouwers en baggeraars Pfas in hun grond en slib aangetroffen.” Maar dat ontslaat het Dordtse Chemour en de provincie Zuid-Holland, die toestemming gaf voor al die lozingen, nog niet van alle verantwoordelijkheid, zegt De Boer. “Je moet wel jouw eigen keuken schoonhouden.”

Er is een ontkenning bij de overheid

Nog even over die eigen keuken. In 2013 geeft de Omgevingsdienst Zuid Holland Zuid, toen nog verantwoordelijk voor het verstrekken van milieuvergunningen, een vergunning af aan Chemours waarin staat dat het bedrijf jaarlijks 800.000 kuub aan afvalwater in de openbare riolering mag lozen. Dat afvalwater van Chemours, schrijft de omgevingsdienst, is mogelijk verontreinigd met PFOA. Al acht jaar daarvoor beloofden acht grote multinationals (waaronder Dupont) aan Amerikaanse waakhond Environmental Protection Agency dat ze de stof stilaan uit hun productie zouden bannen. In de vergunning van de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid staat dat Chemours van de best mogelijke technieken gebruikmaakt. Houdt Chemours zich aan de geldende wet- en regelgeving, dan is er volgens de dienst ‘geen sprake van een onaanvaardbaar bodemrisico’.

Hoe heeft dat kunnen gebeuren? Simpel, zegt Vermeulen. Als een stof wettelijk vergund mag worden, dan is de provincie verplicht dat te doen. “Doen we dat niet, dan kan een bedrijf via de rechter afdwingen dat wij toch een vergunning verstrekken.”

En eigenlijk is pas sinds een jaar of twee bekend dat de Pfas-stoffen overal in Nederland in de grond te vinden zijn, aldus onderzoekers van het RIVM. Mens en dier krijgen ze op allerlei mogelijke manieren binnen, zegt onderzoeker Arjen Wintersen. “Via de bodem, het water, via het eten van vis, noem maar op. Dat komt uiteindelijk allemaal bij elkaar. Sinds kort weten we dat de totale blootstelling aan de stoffen in de buurt komt van de gezondheidskundige grenswaarde.” Over die grenswaarde, ofwel maximale hoeveelheid die je binnen mag krijgen zonder ziek te worden, gesproken. Die lag in het verleden vele malen hoger dan nu het geval is. En nog altijd is er discussie over die grens: de Europese waakhond Efsa heeft die grenswaarde van PFOA bijvoorbeeld vijftien maal strenger gesteld dan het RIVM dat deed in 2016. En, vult collega Joke Herremans aan, het kan wel tien jaar onderzoek en overleg kosten voor een stof wereldwijd verboden wordt.

Beeld Suzan Hijink

Maar toch: toxicoloog De Boer weet nog dat hij de ambtenaren van de provincie Zuid-Holland een tijd geleden sprak over de lozingen in de buurt van het Zuid-Hollandse drinkwaterbedrijf Evides. Twee jaar kostte het Evides om te achterhalen wat dat gekke stofje was dat ze in het drinkwater vonden. Genx wisten ze uiteindelijk. “Waarom hebben jullie niet even gebeld met Evides, vroeg ik de ambtenaren toen. Oh ja, dat had wel gekund ja, zeiden ze een beetje ongelukkig.” Bij provincies, maar vooral bij gemeenten is er vaak een gebrek aan kennis en kunde over hoe om te gaan met zulke giftige stoffen, weet ook Van Houten van het Expertisecentrum Pfas. En juist zij zijn verantwoordelijk voor het grondbeleid en de bodemsanering.

Van Houten: “Sommige gemeenten weten nog steeds niet wat de concentratie Pfas in hun grond is. We hebben daar nu geen geld voor, zeggen ze. Of ze wachten liever af waar minister Stientje van Veldhoven binnenkort mee komt. Daar hebben baggeraars en bouwers dan weer last van, want die kunnen niet aan de slag.” Het is kenmerkend voor het milieubeleid in Nederland, zegt Van Houten. “Er is toch een ontkenning bij de overheid dat het milieu en de leefomgeving relevant zijn. We hebben het probleem voor ons uitgeschoven.” Pik signalen vanuit het veld veel eerder op, zegt Van Houten. “Dus, stel dat een wetenschapper terugkomt van een conferentie en zegt: dit zijn gemene stoffen, daar moeten we iets mee. Luister dan.”

Correctie

In een eerdere versie van dit artikel stond dat chemiebedrijf DuPont afval loosde in het Merwedekanaal. Dat moet zijn de Beneden Merwede, een rivier tussen onder andere Dordrecht en Sliedrecht. 

Lees ook:

Wat is Pfas en hoe gevaarlijk is het?

Pfas is een verzamelnaam voor zo’n 6000 verbindingen die worden gebruikt in onder meer teflon, waterafstotende kleding en blusschuim. Sinds een maand leggen die de bouw plat. Hoe komt dat?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden