Evaluatie

OVV kritisch op corona-aanpak kabinet. ‘Te veel improvisatie, invloed Van Dissel te groot’

Premier Rutte, voormalig coronaminister Hugo de Jonge en RIVM-baas Jaap van Dissel tijdens een van de vele persconferenties over de coronaregels de afgelopen twee jaar.  Beeld ANP
Premier Rutte, voormalig coronaminister Hugo de Jonge en RIVM-baas Jaap van Dissel tijdens een van de vele persconferenties over de coronaregels de afgelopen twee jaar.Beeld ANP

Nederland was niet goed voorbereid op een langdurige gezondheidscrisis, oordeelt de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Kwetsbare ouderen werden vergeten.

Johan van Heerde

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) is kritisch op de Nederlandse aanpak van de coronacrisis. De manier waarop de overheid de zorg en crisisstructuur heeft ingericht bleek niet toereikend voor de aard en omvang van de crisis.

Het kabinet had te veel oog voor de ziekenhuizen, concludeert de OVV. De gevolgen van de besluitvorming voor personeel en bewoners van de verpleeghuizen zijn onvoldoende meegewogen, evenals het belang van kwetsbare ouderen. Dit leidde tot een stille ramp in verpleeghuizen. Ook bleven signalen over maatschappelijke effecten als eenzaamheid te lang onderbelicht.

Het kabinet had verder vooruit moeten kijken en zich over meer zaken moeten laten adviseren dan alleen over de effecten van het virus op de acute zorg zoals bij huisartsen en in ziekenhuizen. Daarmee sluit de OVV zich aan bij eerdere kritiek op het Outbreak Management Team (OMT), dat voornamelijk bestaat uit medisch specialisten zoals virologen, epidemiologen en specialisten infectieziekten. Kortom: binnen het OMT ontbraken leden uit andere disciplines die meer oog hadden voor de gevolgen van de crisis en de besluitvorming voor de verpleeghuizen, het onderwijs, de cultuursector en het midden- en kleinbedrijf. De OVV wil niet zeggen dat mensen uit deze disciplines hadden moeten aanschuiven in het OMT, maar dat er ook naar adviseurs uit andere disciplines geluisterd had moeten worden.

Te grote rol voor Jaap van Dissel

Bovendien was de rol van RIVM-baas Jaap van Dissel te groot, oordeelt de OVV. Hij was ‘in vrijwel alle crisisteams aanwezig'. Omdat het OMT en het kabinet vooral oog hadden voor het bestrijden van het virus was het moeilijker ‘voor adviseurs en besluitvormers om breder te kijken dan het thema infectieziekten’. Door openlijk te twijfelen aan het nut van mondkapjes ondermijnde Van Dissel bovendien het vertrouwen van de bevolking in het coronabeleid.

Al snel luidde de noodklok

Nederland straalde in de periode voor de uitbraak van de epidemie rust en kalmte uit. De boodschap was dat Nederland klaar zou zijn voor deze ziekte en dat ons fijnmazige systeem met huisartsen, GGD’en, streeklaboratoria en het RIVM soelaas zou bieden. “Van tevoren dachten we dat we goed voorbereid waren, maar we waren het niet", zei OVV-voorzitter Jeroen Dijsselbloem tijdens de presentatie van het onderzoek. "Scenario's en draaiboeken waren niet goed voorbereid en uitgewerkt. Blijkbaar paste dit niet in onze voorstellingsvermogen.”

Toen het virus in Brabant voet aan de grond zette in Nederland en vervolgens razendsnel om zich heen greep, bleek de Nederlandse beschermingsmuur niet bestand tegen de snelle verspreiding. Al op de dag van de eerste besmetting in Nederland, 28 februari 2020, luidde de GGD Hart voor Brabant intern de noodklok: het team redde het niet meer.

Eerdere rapporten

Het rapport van de OVV is de eerste evaluatie van de aanpak van de coronacrisis in opdracht van het kabinet. Eerder verschenen al wel rapporten, zoals dat van adviesbureau KPMG, dat weliswaar forse kritieken leverde op de keuzes die Nederland maakte maar ook constateerde dat Nederland het vergeleken met andere landen gemiddeld had gedaan. Niet heel goed, maar ook niet bar slecht.

Kritiek kwam er van KPMG vooral op de trage verspreiding van beschermingsmiddelen in de zorg en het haperende testbeleid. De WHO benadrukte in maart 2020 om te testen, testen en nog eens te testen maar de testcapaciteit was in Nederland marginaal. Dat had deels te maken met tekort aan materialen zoals vloeistoffen om te kunnen testen, maar het ontbrak ook aan daadkracht vond KPMG. Ook verbaasde het adviesbureau zich over het beleid dat werd gevoerd rond het dragen van mondkapjes, waarvan het nut lang werd ontkend. Pas in het najaar van 2020 kwam er een mondkapjesplicht.

Het kabinet heeft niet gereageerd op eerdere evaluaties maar zei altijd te wachten op de OVV. Al in mei 2020 kondigde de OVV op verzoek van het kabinet onderzoek te doen naar de aanpak van de coronacrisis.

Het onderzoek van de OVV verschijnt in twee delen. Het tweede deel wordt in de zomer verwacht en richt zich op de periode van september 2020 tot juli 2021. Daarbij komen onderwerpen als de eerste vaccinatiecampagne, de invoer van de avondklok, het mondkapjesverbod en de scholensluiting aan bod. Deel twee gaat over de periode na juli 2021. Hierin wordt waarschijnlijk ook uitgebreider stilgestaan bij de lessen die kunnen worden getrokken voor eventuele volgende pandemieën.

De Jonge: OVV keek te weinig naar samenhang coronamaatregelen

Door de opzet van het onderzoek naar de aanpak van de coronacrisis is de “samenhang tussen bepaalde onderwerpen” uit zicht geraakt. Dat schrijft toenmalig minister van volksgezondheid Hugo de Jonge in een reactie die is opgenomen in het rapport.

Volgens De Jonge was het onvermijdelijk dat in het onderzoek is gekeken naar losse deelonderwerpen, maar is de totale context daardoor niet goed in beeld gekomen. Zo werden algemene coronamaatregelen ook genomen om de kwetsbare mensen die in verpleeghuizen wonen te beschermen.

“Dit werpt ook een ander licht op de conclusie dat de situatie in verpleeghuizen onvoldoende aandacht kreeg, nog afgezien van het feit dat juist vroeg in de crisis is besloten tot het bezoekverbod, een van de meest ingrijpende maatregelen tijdens de gehele coronacrisis.”

De Jonge verzet zich ook tegen het idee dat Nederland begin 2020 niet goed was voorbereid op een pandemie. “Op dat moment werden ernst en impact van infectieziektes wel degelijk op hun waarde geschat op basis van de toenmalige (wetenschappelijke) kennis.”

Dijsselbloem noemt de brief van De Jonge opvallend. Hij vindt dat er bereidheid moet zijn om terug te kijken en lessen te leren uit de fouten die er zijn gemaakt.

Lees ook:

In oktober oordeelde KPMG al over het Nederlandse coronabeleid

De kritiek op het beleid was fors, maar vergeleken met de rest van Europa had Nederland het niet heel slecht gedaan.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden