Archeologie

Oudste Nederlandse ‘hondenmolen’ gevonden: Een middeleeuws soort hamsterrad voor honden

De donkere jaarringen tonen aan dat de boom in de veertiende eeuw is gekapt. Beeld Werry Crone
De donkere jaarringen tonen aan dat de boom in de veertiende eeuw is gekapt.Beeld Werry Crone

Bij een opgraving tussen Doorn en Driebergen zijn stukken aangetroffen van de oudste hondenmolen die ooit in Nederland is gevonden. De resten lagen onder grondwaterniveau en zijn daarom niet vergaan. ‘We wisten niet dat het gebruik van deze techniek zo ver terugging.’

Wie dit stuk hout in het bos zou tegenkomen, zou er nietsvermoedend een schop tegenaan kunnen geven, zegt gemeentelijk archeoloog Peter Weterings. Maar het kennersoog registreert de details: de rondingen, die duiden op een schroef- of draaimechanisme, en de donkere jaarringen in het eikenhout, die aantonen dat de boom in de veertiende eeuw gekapt moet zijn.

Het blok is onderdeel van een ‘hondenmolen’, een grote variant van de karnmolen die aangedreven werd door een hond in een soort hamsterrad. Resten ervan zijn gevonden tijdens een archeologische opgraving tussen Doorn en Driebergen.

Wellicht de oudste van Europa

Een opvallende vondst, want waar historici dachten dat hondenmolens vooral sinds de achttiende eeuw een plek hadden in het boerenleven, komt het hout van deze molen uit de periode tussen 1367 en 1382. Daarmee is het de oudste hondenmolen die ooit in Nederland is gevonden. “Wellicht zelfs de oudste van Europa”, zegt Weterings. “We wisten dat Nederland wel tienduizend hondenmolens heeft gehad, net als Frankrijk en België. We wisten alleen niet dat het gebruik ervan zo ver terugging.”

De hondenmolen heeft wellicht geen plek meer in het collectief geheugen, maar honden werden door de eeuwen heen voor allerlei doeleinden gebruikt, zegt Weterings. Zo bestonden ook molens waarmee honden een bout aan het spit draaiende hielden. Uit historische geschriften blijkt dat voor hondenmolens een speciaal ras met groot uithoudingsvermogen is gefokt, zegt hij. “We weten niet om welk ras het ging, het schijnt uitgestorven te zijn toen de honden niet meer ‘nodig’ waren.”

Veel bewaard gebleven op de Heuvelrug

Archeologen vinden regelmatig resten rond de Utrechtse Heuvelrug, variërend van stukken uit de prehistorie tot aan de nieuwste tijd. Door de eeuwen heen bleek de regio een aantrekkelijk vestigingsgebied: op heuvels zijn overblijfselen van akkertjes gevonden, en voor vis en water zochten mensen hun heil bij de lager gelegen Kromme Rijn.

Veel stukken van het gebied hebben daarom een grote archeologische waarde. “We hebben een kaart met alle opgravingen en vondsten”, zegt Weterings. “Daarop zie je precies waar een nederzetting kan hebben gestaan, en in welke tijd.” Op de Heuvelrug is veel bewaard gebleven omdat er minder gebouwd wordt dan elders, zegt hij. “Je vindt er ruim zevenduizend jaar menselijke activiteit terug.”

Tijdens de opgraving troffen archeologen stukken aan uit de vroege ijzertijd (afvalkuilen met stukgevallen kookpotten en een slijpsteen), de vroege middeleeuwen (een kraal) en uit de veertiende eeuw (een melkteil, gebruikt als opvangbak bij het melken van koeien). Ook zagen ze donkere verkleuringen in de grond die wezen op weggerotte palen van een boerderij uit de twaalfde of dertiende eeuw. “Die periode kende weinig steenbouw”, zegt Weterings. “De palen waarop de huizen zijn gebouwd zijn opnieuw gebruikt door vroegere bewoners, of weggerot, want zandgrond heeft een hoge zuurgraad.”

Komende jaren meer hondenmolens?

Mede daarom is de vondst van de houten hondenmolen opmerkelijk: de resten lagen onder grondwaterniveau, ín het water, en werden dus niet blootgesteld aan zuurstof. “Dat komt weinig voor. Zodra er zuurstof bij komt start het rottingsproces, dan duurt het niet lang voor hout voor altijd verdwenen is.”

In veengrond is dat niet het geval. “Daarom zou het best kunnen dat de komende jaren in veengebieden meer oude hondenmolens in Nederland als zodanig worden herkend. De karnmethode is enigszins onbekend, en ook archeologen kunnen simpelweg niet alles van het oude boerenleven direct plaatsen. Deze ontdekking kan daarbij helpen.”

De resten zijn nog tot en met donderdag te bekijken in Cultuurhuis Pléiade in Doorn.

Lees ook:

Van wie zijn de tientallen geraamten die in Vianen werden ontdekt? ‘Hier moet iets zijn gebeurd’

Tijdens bouwwerkzaamheden ontdekten archeologen in Vianen een massagraf van enkele honderden jaren oud. Wie deze mensen waren en waarom ze daar zijn begraven is nog een raadsel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden