Reportage Luchtvervuiling

Op zoek naar roet en fijnstof in de IJtunnel

Beeld Olaf Kraak

Amsterdammers verzamelen deze week roet en fijnstof in de stad, zoals maandag in de IJtunnel. Daar wordt servies van gemaakt om aan te tonen hoe erg de vervuiling is. 

Gewapend met een schrapertje, zachte borstel of vochtige vaatdoek lopen zo’n tien Amsterdammers na middernacht door een verder verlaten IJtunnel. De onderdoorgang die Amsterdam-Noord met de rest van de stad verbindt is elke eerste maandag van de maand van 00.00 tot 05.00 uur afgesloten wegens onderhoud. Het is een buitenkans voor de groep, die in de tunnel is afgedaald om er roet te oogsten.

Want waar vind je nou meer roet en fijnstof dan in de drukste tunnel van Amsterdam? Dagelijks rijden er zo’n 40.000 voertuigen onder het IJ door, de meeste aangedreven op benzine of diesel. “Dit is een hotspot”, zegt Manu Hartsuyker, initiatiefnemer van het project ‘van roet naar servies’. “Hier komt geen regen, is amper wind, ik verwacht een heel aardige oogst.”

Amper in de tunnel aangekomen klinken inderdaad opgewonden kreten. “Dit is echt een goede plek”, of “kijk, ik heb al een flinke laag.” De westelijke tunnelbuis blijkt een ware goudmijn voor de winning van roet. Nisjes en hoekjes blijken vol stof te zitten. Ook tussen ventilatieroosters en op de lichtgevende informatiezuilen ligt een dun laagje roet te wachten om geoogst te worden.

Glimmend zwarte stof

“Dat het zo makkelijk zou gaan verbaast me”, zegt Ria van Teeffelen (60). In het opbergdoosje in haar hand ligt een hoopje glimmend zwarte stof. De Amsterdamse schuift haar stofmasker wat strakker tegen haar neus. “Het idee dat we dit dagelijks inademen, ik vind het een enge gedachte. Amsterdam is echt smerig.”

Het goedje dat in de tunnel wordt opgeveegd bevat voor een deel roet dat op zijn beurt bestaat uit een verzameling kankerverwekkende stoffen. Buiten blijft fijnstof gedeeltelijk in de lucht hangen. Door die luchtvervuiling leven Nederlanders gemiddeld dertien maanden korter, aldus de gezondheidsraad. Op vieze plekken, zoals in Amsterdam, is het verlies van levensmaanden nog hoger.

Hartsuyker maakt zich al jaren zorgen om de luchtkwaliteit in Amsterdam. Zelf woont ze in de Valkenburgerstraat, die direct in het verlengde van IJtunnel ligt. De verkeersader is één van de meest vervuilde straten van Amsterdam. Hartsuyker richtte een bewonersgroep op, om luchtvervuiling onder de aandacht te brengen. Deze week oogst ze roet: gisteren in de IJtunnel, vandaag in de Piet Heintunnel en morgen met 450 studenten van de Hogeschool van Amsterdam in de smerigste straten van de stad, zoals de Stadhouderskade bij De Nederlandsche Bank en het Surinameplein.

Van het gewonnen fijnstof wordt servies gemaakt (zie kader). Hartsuyker: “Met die gekleurde kopjes maken we luchtvervuiling in Amsterdam tastbaar. In oktober willen we het college van b. en w. een ontbijt op roetservies aanbieden om dit probleem nogmaals op de agenda te zetten. De stad moet schoner worden.”

Van stof tot servies

Met het in Amsterdam verzamelde roet en fijnstof servies maken. Dat is een idee van de kunstenaars Iris de Kievith en Annemarie Piscaer. Eerder kleurden ze al kopjes en borden met Rotterdams stof.

Tijdens de roetoogstnacht in de IJtunnel toont De Kievith vijf van die kopjes. De lichtste kop bevat 1 gram fijnstof, dat staat gelijk aan de hoeveelheid die een mens in ongeveer tien jaar inademt.

“Het is de bedoeling dat het servies mensen aan het denken zet”, zegt De Kievith. Volgens haar verschilt het maakproces niet zoveel van normaal servies. Eén keer gebakken klei krijgt een laagje glazuur dat is gemixt met fijnstof. Daarna wordt het servies nog een keer gebakken. Ervan eten is veilig, blijkt uit TNO-onderzoek. Ook kan het servies in de vaatwasser. Het is wel aan de prijs: één kopje kost ongeveer 80 euro.

Terug in de tunnel begint de tijd te dringen. In de verte komt een gele vrachtwagen aangereden. Achterop de wagen blijkt een sproeier te staan, die water onder druk tegen de tunnelmuur spuit. De buis krijgt zo zijn maandelijkse wasbeurt. Mariët Bakker (61) ziet de wagen met lede ogen passeren. “Zo blijft er minder voor ons over om te oogsten.”

Als iets later een veegwagen voorbij komt om de rijbaan van de tunnel te poetsen, blijkt pas hoe erg de vervuiling is. De lucht rond de wagen hangt vol met stof. Ondanks de maskers wapperen de buurtbewoners met hun handen voor het gezicht. De oogst zit er op. ‘s Middags wordt de balans opgemaakt: er is 404,7 gram fijnstof verzameld. Goed voor tachtig serviesdelen.

Lees ook: 

Gezondheidsraad wil striktere regels voor schone lucht

De Gezondheidsraad adviseert het kabinet strengere normen te hanteren voor de uitstoot van stikstof en fijnstof.

Het succes van de Chinese aanpak van fijnstof

De smog in Chinese steden werd in 2013 zo adembenemend, dat de overheid wel moest ingrijpen met draconische middelen: minder steenkool, minder auto’s, minder fijnstof. Dat werkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden