Toeslagenaffaire

Ook rechtsgeleerden kritisch op rechtspraak in toeslagenaffaire

Kamervoorzitter Khadija Arib en Chris van Dam (CDA) donderdag tijdens de presentatie van het eindverslag van de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag.  Beeld ANP
Kamervoorzitter Khadija Arib en Chris van Dam (CDA) donderdag tijdens de presentatie van het eindverslag van de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag.Beeld ANP

De conclusies van de parlementaire ondervragingscommissie over de rol van de rechtspraak bij het toeslagendrama zijn ongekend hard. Rechtsgeleerden delen die kritiek. ‘Hopelijk vormt dit een keerpunt.’

In de toeslagenaffaire heeft de rechtspraak gefaald. In navolging van de speciale onderzoekscommissie van de Kamer, komen ook rechtsgeleerden tot die conclusie.

De rechter had de Belastingdienst kunnen en moeten corrigeren. Door dat na te laten droeg hij volgens het rapport bij aan het in stand houden van de snoeiharde aanpak van ouders die volgens de Belastingdienst hadden gefraudeerd – een stempel dat snel en vaak onterecht werd opgedrukt.

Jarenlang hadden ouders geen schijn van kans om hun recht te halen. De ‘beschermende deken voor mensen in nood’ legde de rechtspraak niet over hen heen als zij naar de rechter stapten. Pijnlijk, vindt Bert Marseille, hoogleraar bestuursrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Normaliter zit de rechter de overheid dichter op de huid, de rechtspraak heeft hier steken laten vallen.”

Strenge lijn

Sommige wetten zijn glashelder, legt hij uit, zoals de Algemene Ouderdomswet (AOW). “Dan kun je maar één kant op. Maar in dit geval liet de wetgeving de overheid en Belastingdienst speelruimte om zich soepeler op te stellen, bewegingsvrijheid die niet werd benut. De bestuursrechter had de Belastingdienst vervolgens kunnen dwingen minder strikt te zijn. Maar dat is tot oktober 2019 niet gebeurd. Telkens werd de strenge lijn bevestigd, waardoor er een samenspel is ontstaan waarbij de één de houding van de ander versterkte.”

De Raad voor de Rechtspraak, het bestuursorgaan van alle rechtsprekende organisaties in Nederland, wil nog niet inhoudelijk reageren op de forse kritiek. Het rapport dat donderdag werd gepresenteerd is ongetwijfeld hard aangekomen. Juist het belangrijkste fundament van de rechtspraak – haar rol in de rechtsstaat als beschermer van de burger tegen een te machtige overheid – wordt door de commissie onderuitgehaald.

Opvallend is dat de Raad in de korte schriftelijke reactie vooral wijst naar de Raad van State, de hoogste bestuursrechter van het land. Lagere bestuursrechters zijn aan de uitspraken van de Raad van State gebonden en kregen daardoor pas in 2019 meer ruimte om in het voordeel van ouders te oordelen, omdat ook de hoge rechters dat toen gingen doen.

Staatssecretaris Alexandra van Huffelen van financiën in gesprek met gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire. Beeld ANP
Staatssecretaris Alexandra van Huffelen van financiën in gesprek met gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire.Beeld ANP

‘Kroniek van een aangekondigde crisis’

Ook de Raad van State wil nu nog niet inhoudelijk reageren op alle kritiek. Een woordvoerder stelt alleen dat de kritiek zeer serieus wordt genomen en dat het rapport vraagt om reflectie. Die reflectie moet nog plaatsvinden.

Maurice Adams, hoogleraar rechtsgeleerdheid aan de universiteit van Tilburg, windt zich vooral op over de institutionele kant van de kinderopvangaffaire. Hij vindt dat de tijd rijp is om eens stevig aan de slag te gaan met de wijze waarop onze rechtspraak is georganiseerd.

Al jaren klinkt kritiek op het functioneren van de rechtspraak, gemor dat komt van buiten en binnen de organisatie. “In die zin is er welhaast sprake van een ‘kroniek van een aangekondigde crisis’. Er is onder meer sprake van overbelasting van rechters, van sterke dominantie van bedrijfsmatig denken, en een enorme feitelijke afstand tot de burger.”

Adams hoopt dat deze crisis een keerpunt vormt. “Ik zou denken dat er nu dringend een herijking van de onafhankelijke machtskritische functie van de rechterlijke macht moet plaatsvinden. Want daarin ligt de rechtsstatelijke betekenis van de rechterlijke macht besloten.”

‘Aftreden nog niet aan de orde’

“Het is een erekwestie”, zegt premier Mark Rutte over het goed compenseren van toeslagenouders. “Het vraagt maatwerk, daardoor duurt het langer dan je zou willen. Het team dat hiermee bezig is, kijkt al dag in dag uit of het kan versnellen.”

Het “heftige” rapport benadrukt het overheidsschandaal “waar we ons allemaal diep voor schamen”, zegt de premier na de wekelijkse ministerraad op vrijdag. Dinsdag komen de meest betrokken bewindspersonen bij elkaar op het Catshuis om over de gevolgen te praten. Snellere compensatie zal daar ook besproken worden. Maar zo makkelijk zal dat niet gaan, zegt Rutte.

“Ik zeg niet dat het niet kan, ik zeg dat we ernaar kijken of we het kunnen versnellen, maar ik wijs wel op de complexiteit, omdat je per persoon tot maatwerk wil komen, dat zo goed mogelijk die persoon helpt het leven weer op te pakken”, aldus de premier. Geld speelt evenwel geen rol voor het kabinet, benadrukt hij.

De vraag welke politieke consequenties het kabinet verbindt aan het vernietigende eindrapport over de toeslagenaffaire, “is nu nog niet aan de orde”, zegt Rutte. “Ik wil nu eerst naar de inhoud kijken, recht doen aan het rapport en aan de ouders”. Maar hij sluit zo’n symbolisch gebaar niet uit.

Lees ook:

Ouders Toeslagenaffaire is een ‘ongekend onrecht’ aangedaan

Er is de naar schatting 30.000 ouders in de kindertoeslagaffaire “ongekend onrecht” gedaan. De overheid heeft op álle niveaus en op alle fronten de rechtsbescherming van deze ouders geschonden.

Zo verdwenen in de toeslagenaffaire alle signalen in de Haagse Bermudadriehoek

Je zou bijna denken dat de ouders in de toeslagenaffaire zich jarenlang stil hebben gehouden ­– maar het tegenovergestelde is waar. Bij de verhoren bleek de afgelopen twee weken dat ambtenaren naar politici wijzen, en politici weer naar ambtenaren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden