Tweede Wereldoorlog

Ook ‘asocialen’ eindigden in concentratiekampen. Hun geschiedenis is nu onderzocht

Beeld uit de tentoonstelling 'De zwarte driehoek', in het Vrijheidsmuseum in Groesbeek. Beeld
Beeld uit de tentoonstelling 'De zwarte driehoek', in het Vrijheidsmuseum in Groesbeek.

Naar schatting 2700 Nederlanders zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog op transport gezet nadat zij waren bestempeld als ‘asociaal’. De meesten werden verdacht van kleine criminaliteit, waren heel arm of een combinatie hiervan.

Sophia Wouda

Naast Joodse gevangenen en opgepakte verzetsstrijders werd in de Duitse concentratiekampen in de oorlogsjaren nog een andere - veel onbekendere - groep vastgehouden: mensen die waren bestempeld als ‘asociaal'. Ze waren te herkennen aan de zwarte driehoek op hun kampkleding. Voor het eerst is uitgebreid onderzoek gedaan naar deze groep door het Vrijheidsmuseum in Groesbeek, vertelt onderzoeker Rense Havinga.

In september 2019 kreeg de conservator de kans om uit te zoeken wie deze ‘asocialen’ waren en wat hun is overkomen. “Deze 2700 mensen is verschrikkelijk onrecht aangedaan, die verhalen moeten verteld worden.” Woensdag is de officiële opening van de expositie in het museum en de presentatie van het gelijknamige boek.

Daklozen, alcoholisten, kruimeldieven en langdurig werklozen: alleen zo'n stempel was al genoeg om ze te arresteren en zonder rechtszaak naar een concentratiekamp te sturen. Onder hen naar schatting zeventig vrouwen die sekswerker waren of er bijvoorbeeld van verdacht werden een Duitse soldaat een soa te hebben gegeven.

Het was makkelijk rechters te omzeilen

De nationaal-socialisten vervolgden mensen die zij minderwaardig vonden, zegt Havinga. “Zij zagen deze ‘minderwaardigen’ als erfelijk belast. De Duitsers wilden hun volk zuiveren door deze groep te steriliseren, naar kampen te sturen of te vermoorden.” In Nederland gebeurde dat in vergelijking met Duitsland bijna niet, want de bezetter had geen interesse in het beter maken van het Nederlandse volk.

“Maar de zwarte driehoek bestond al wel in het systeem”, vertelt Havinga. “Dat maakte het heel makkelijk om de rechter te omzeilen en mensen als asociaal te bestempelen.” Waar dit in de rest van Nederland maar mondjesmaat gebeurde, heeft de Preventie Politie in Brabant en Limburg actief jacht gemaakt op ‘bedelaars, landlopers, zwarthandelaren en ander gespuis’. Dit gebeurde onder leiding van de Nederlandse SS’er Piet Kooijmans die sterk overtuigd was van het nationaal-socialistische gedachtegoed.

Eenmaal in het kamp kregen ze een zwarte driehoek op hun kleding. Havinga: “De driehoeken werd gebruikt voor verdeel en heers, om groepen binnen het kamp tegen elkaar uit te spelen”. Door die verdeeldheid zouden de verschillende groepen gevangenen niet samenwerken en in verzet komen, redeneerde de kampleiding. “De dragers van de zwarte driehoek werden erg gestigmatiseerd, ook door andere gevangenen.”

Bestempeld als ‘potentieel crimineel’

Dat is meteen de rode draad van de expositie in Vrijheidsmuseum: woorden die werkten als wapens. Door mensen asociaal te noemen, werden zij niet gezien als mensen met pech, maar als een groep die een probleem vormde voor de samenleving. “Ze werden bestempeld als ‘potentieel crimineel’. Zo maakte de bezetter van de gestigmatiseerde groep iets dreigends, iets waar je bang voor moet zijn. Het werd een groep die alle nare dingen die ze meemaakten, aan zichzelf te danken hadden.”

Sommige van die vooroordelen - dat werklozen en armen bijvoorbeeld lui en werkschuw zijn - bestaan volgens Havinga nog steeds. “Dat stukje veroordeling is niet weg uit de maatschappij, nog steeds zijn er genoeg woorden om groepen mee te stigmatiseren.”

Maar ook zonder die link met het heden, is het onderzoek relevant, vindt Havinga. “Het gaat om een groep slachtoffers die niet erkend zijn. Daklozen of langdurig werklozen krijgen in de geschiedenis weinig aandacht. Het is belangrijk om dat soort groepen niet te vergeten.”

De tijdelijke tentoonstelling ‘De Zwarte Driehoek. De geschiedenis van als ‘asociaal’ vervolgden, 1933-1945’, is tot en met 2 oktober te zien in het Vrijheidsmuseum in Groesbeek. Woensdag is de officiële opening en de presentatie van het gelijknamige boek.

De volgende personen zijn bestempeld als ‘asociaal’ en zonder proces gedeporteerd naar concentratiekampen

Nicolaas Dongelmans (4 jan 1913 - 17 februari 1943)

Nicolaas Dongelmans uit Alkemade nabij Leiden was boerenarbeider, hij was getrouwd en vader van 4 kinderen. Eind 1942 werd hij gearresteerd voor het thuis slachten van een dier. Voor de oorlog was het slachten van eigen vee normaal, maar tijdens de bezetting was dit verboden. Via kamp Amersfoort kwam Dongelmans in het net geopende kamp Vught terecht. In het kamp was nauwelijks drinkwater, voedsel of medische zorg. De gevangenen raakten verzwakt en werden ziek. Naar zijn vrouw schreef Dongelmans dat het wel ging, maar hij vroeg zijn zwager goed voor zijn gezin te zorgen als hij het niet zou redden. Op 17 februari 1943 stierf Dongelmans.

Nicolaas Dongelmans
 Beeld
Nicolaas Dongelmans

Stef Calis (2 juli 1924 –13 april 1943)

Stefanus Johannes Calis uit Laren was metselaar, maar werkte tijdens de oorlog in een tapijtweverij. Eind 1942 werd hij beschuldigd van het stelen van wol en gearresteerd. Hij werd naar het politiebureau in Amsterdam gebracht en vanuit daar zonder rechtszaak doorgestuurd naar kamp Amersfoort, vervolgens naar Vught en uiteindelijk kwam hij in kamp Watenstedt in Duitsland terecht. Hier moest hij waarschijnlijk werken in de oorlogsfabrieken van de Reichswerke Hermann Göring, waar zeer zwaar werk gedaan moest worden en heel weinig voedsel was. Calis stierf in Watenstedt, op 18-jarige leeftijd.

Stef Calis Beeld
Stef Calis

Gerrit Nieuwkamp (29 maart 1917 - 30 januari 1943)

Gerrit Nieuwkamp uit Amsterdam was kantoorbediende en voetballer. Na een aantal jaar voor Zeeburgia en AFC te hebben gespeeld, kwam hij in juli 1942 bij het eerste team van Ajax. Op 6 september speelde hij zijn eerste landelijke wedstrijd voor Ajax, in de kampioenswedstrijd tegen ‘t Gooi. Ajax won met 4-2, mede dankzij twee doelpunten van Nieuwkamp. Het was de enige grote wedstrijd die hij voor Ajax speelde, want op 29 september 1942 werd Nieuwkamp beschuldigd van verduistering van distributiebewijzen en gearresteerd. Hij werd in kamp Amersfoort geplaatst met het label ‘asociaal’. Later belandde hij in het net geopende kamp Vught. Door de slechte omstandigheden in het kamp stierf hij op 30 januari 1943 in Vught, 25 jaar oud.

Gerrit Nieuwkamp Beeld
Gerrit Nieuwkamp

Lees ook:

De laatste ooggetuigen Holocaust voor de camera: ‘Ze lijken bijna jong, vind je niet?’

Fotograaf Martin Schoeller maakte close-ups van 75 Holocaustoverlevenden. Hoewel hij zich al 25 jaar op close-ups toelegt, raakte dit project hem in het bijzonder. ‘Deze mensen zijn in staat gebleken hun ervaringen te verwerken.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden