Minister Jos van Kemenade van Onderwijs in 1976

Oud-minister

Onkreukbare en bevlogen PvdA-topbestuurder Jos van Kemenade (PvdA) overleden

Minister Jos van Kemenade van Onderwijs in 1976Beeld ANP

Ooit was hij kroonprins binnen de PvdA. Maar Jos van Kemenade zal vooral herinnerd worden om zijn ideeën over onderwijs.

Mavo, havo en gymnasium afschaffen en alle kinderen tot hun vijftiende samen in één klas zetten? Toen de bevlogen PvdA-minister Jos van Kemenade dat voorstelde in de jaren zeventig, stuitte hij op zwaar verzet van de VVD. De liberalen zagen niets in zo’n middenschool naar Zweeds model, waarvoor de de jonge PvdA-minister en onderwijssocioloog pleitte. Hij zou de talenten van leerlingen smoren in grauwe nivellering, vreesden ze. Erger nog, Van Kemenade zou Nederlandse schoolkinderen heimelijk met een ‘rood injectiespuitje’ willen indoctrineren.

Weinig politieke ideeën zijn zo lang meegegaan als het idee voor een middenschool. Jos van Kemenade kreeg politiek niet voor elkaar dat die middenschool er kwam. Maar telkens opnieuw, veertig jaar lang, dook zijn geesteskind weer op als er in Nederland discussie was over de toekomst van het onderwijs. Nog in januari, vlak voor zijn overlijden, stelden onderwijsvakbonden en onderwijsbestuurders opnieuw voor om alle kinderen tot vijftien jaar bij elkaar op één school te houden. Ze kunnen dan betere doorgroeien naar hun optimale niveau, met gelijkere kansen voor kinderen uit kansarme en kansrijke milieus, oordelen ook nu nog de deskundigen.

In de gouden jaren dat de PvdA de onbetwiste grote partij op links was, was de in Amsterdam opgegroeide Jos van Kemenade een van de grote talenten. Hij was minister van onderwijs in het kabinet-Den Uyl (1973-1977). Ook in het tweede kabinet-Van Agt zat hij op onderwijs (1981 – 1982). Hij bedacht ook de ‘moedermavo’ en de Open Universiteit. Eerder was hij aan de universiteit van Nijmegen op dertigjarige leeftijd al hoogleraar geworden in de onderwijssociologie.

Reputatie van onkreukbaarheid

Na die ministerschappen volgde een lange reeks van bestuursfuncties en politieke klussen voor zijn partij, waar hij vanwege zijn reputatie van onkreukbaarheid gevraagd werd om te pas en te onpas gevoelige kwesties tot een goed einde te brengen. Zijn naam stond onder een lange lijst rapporten, zoals over de vraag hoe Nederland de Joodse gemeenschap moest compenseren voor de roof van Joodse bezittingen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook deed hij onderzoek naar de val van Srebrenica.

Enige tijd gold Van Kemenade zelfs als kandidaat om PvdA-leider Joop den Uyl op te volgen. Als ‘frisse dertiger’ was hij opgevallen in het eerste kabinet-Den Uyl, samen met andere talenten als Marcel van Dam en Ed van Thijn. Uiteindelijk werd vakbondsleider Wim Kok de man die de PvdA na Den Uyl ging leiden.

Toen de sociaal-democraten vanaf eind jaren tachtig op zoek moesten naar nieuwe veren, was het Van Kemenade die binnen de partij het vertrouwen genoot dat nodig was om zijn rode partijgenoten te durven confronteren met een hard rapport: de PvdA was afgegleden naar een ontoegankelijke club die het vooral druk had met zichzelf. Hij waarschuwde voor een verstikkende cultuur, waarin de Kamerleden vooral functioneerden als vooruitgeschoven posten van de partijorganisatie zelf.

Onderwijswereld

Buiten de politiek was hij bestuurder in de onderwijswereld, als voorzitter van het college van bestuur van de Universiteit van Amsterdam. In 1988 werd hij burgemeester van Eindhoven. Daarna keerde hij terug naar zijn geboorteprovincie, om in 1992 Commissaris van de koningin in Noord-Holland te worden. In die jaren kon er binnen de PvdA nauwelijks een topvacature zijn of Van Kemenade’s naam werd genoemd. De prestigieuze post van burgemeester van het ‘rode’ Amsterdam ging echter aan hem voorbij.

“Een visioniar, met blijvende invloed”, noemt de huidige PvdA-leider Lodewijk Asscher de overleden politicus. Premier Rutte herdenkt hem als een oud-politicus, en minister van staat, “die leefde voor de publieke zaak en op wie nooit vergeefs een beroep werd gedaan.” Maar nog belangrijker was misschien het compliment dat daarop volgde. “Als onderwijsminister in hart en nieren zette hij in de jaren zeventig veel fundamentele vernieuwingen in gang”, aldus de lof van de huidige VVD-leider, alsnog.

Lees ook: 

Onderwijswetenschapper Louise Elffers pleit al jaren voor een latere schoolniveau-keuze

Deel leerlingen niet op hun twaalfde jaar, maar op hun vijftiende in naar schoolniveau, zegt een brede coalitie van verschillende onderwijspartijen. ‘Het huidige systeem werkt ongelijkheid in de hand’, aldus onderwijswetenschapper Louise Elffers. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden