Coronastrategie

Onderzoeksraad: We weten nog steeds niet of coronamaatregelen eigenlijk werkten

De avondklok in Amsterdam. Heeft deze eigenlijk wel gewerkt? Beeld ANP
De avondklok in Amsterdam. Heeft deze eigenlijk wel gewerkt?Beeld ANP

De Onderzoeksraad voor Veiligheid roept het kabinet op om alsnog te onderzoeken of maatregelen zoals schoolsluiting en de avondklok wel hebben geholpen tegen de verspreiding van het coronavirus. De raad bracht woensdag verslag uit van het onderzoek naar een reeks coronamaatregelen en de vaccinatiecampagne.

Redactie Trouw

We hebben te weinig geleerd over de effectiviteit van coronamaatregelen, stelt de Onderzoeksraad voor de Veiligheid (OVV) in een rapport. Dat komt omdat de overheid niet goed genoeg heeft onderzocht of experimentele maatregelen in de praktijk wel werkten.

In dit tweede rapport over de coronaperiode richt de raad zich op drie specifieke maatregelen: de avondklok, de schoolsluiting en de mondkapjesplicht. Het effect van deze maatregelen was van tevoren onzeker, aldus de raad. “Doordat weinig wordt gemonitord en geëvalueerd blijft deze onzekerheid bestaan.” De raad adviseert het kabinet alsnog onderzoek te doen, zodat bij een nieuwe opleving van het virus ‘betere afwegingen’ gemaakt kunnen worden.

Kabinet: het werkt wél

Minister Ernst Kuipers (volksgezondheid) zegt in een eerste reactie op het kritische rapport dat hij nog steeds overtuigd is dat de eerdere coronamaatregelen hebben gewerkt. “We weten wel degelijk dat de maatregelen effect hebben gehad. Alleen is het heel moeilijk om te meten wat het afzonderlijke effect is van een losse maatregel als mondkapjes of sluiten van sportscholen. Omdat die maatregelen destijds tegelijk zijn ingevoerd.” Het effect valt op individueel niveau in de praktijk niet te bepalen, aldus Kuipers. “Maar als je je gezond verstand gebruikt weet je ook dat de maatregelen effect hebben”, aldus Kuipers.

Volgens de coronaminister staat Nederland bij een eventuele nieuwe coronacrisis niet met lege handen. Het probleem is volgens hem eerder juridisch: er is geen coronawet meer. De tijdelijke coronawetten waar het kabinet mee werkte, sneuvelden dit voorjaar in na veel kritiek vanuit de Eerste Kamer. Het kabinet heeft deze zomer met spoed alsnog een structurele wet ontworpen (wet publieke gezondheid) om bij een nieuwe epidemie de beperkende maatregelen goed te verankeren in de wet. De Tweede Kamer moet het nieuwe wetsvoorstel nog behandelen.

Wedden op één paard

Het onderzoek beslaat de periode van september 2020 tot juli 2021. Behalve de experimentele maatregelen onderzocht de raad ook het verloop van de vaccinatiecampagne. Die kwam kwam traag op gang, is de conclusie, doordat het kabinet in de voorbereiding te weinig rekening hield met verschillende mogelijke scenario’s. Daardoor hebben de GGD’en onder ‘grote druk’ in korte tijd vaccinatielocaties moeten inrichten.

Het kabinet ging er vanuit dat het coronavaccin via de huisartsen aan mensen gegeven kon worden. “Alle voorbereidingen zijn op dat scenario gericht”, aldus de raad. Maar omdat uiteindelijk het vaccin van Pfizer/BioNTech als eerste gereed was voor gebruik, kon dat niet. Dat vaccin was namelijk niet geschikt om via de huisartsen te verspreiden.

Zodoende moest ‘op het laatste moment’ worden overgeschakeld naar grootschalige vaccinatie door de GGD’en, concludeert de raad. In de loop van een paar maanden heeft Nederland uiteindelijk de achterstand op andere Europese landen alsnog ingelopen.

Verbeteren crisisaanpak

Het is het tweede onderzoek van de OVV naar de aanpak van de coronacrisis in Nederland. In het eerste rapport keek de raad terug op de eerste maanden van de coronapandemie. Ook toen was het advies aan het kabinet om in het vervolg verschillende scenario’s uit te werken en beter te leren improviseren. Het kabinet had te veel oog voor de ziekenhuizen. De gevolgen van de besluitvorming voor personeel en bewoners van de verpleeghuizen zijn onvoldoende meegewogen, evenals het belang van kwetsbare ouderen. Dit leidde tot een stille ramp in verpleeghuizen. Ook bleven signalen over maatschappelijke effecten als eenzaamheid te lang onderbelicht.

Het kabinet had verder vooruit moeten kijken en zich over meer zaken moeten laten adviseren dan alleen over de effecten van het virus op de acute zorg zoals bij huisartsen en in ziekenhuizen. Bovendien was de rol van RIVM-baas Jaap van Dissel te groot, oordeelt de OVV. Hij was ‘in vrijwel alle crisisteams aanwezig’. Door openlijk te twijfelen aan het nut van mondkapjes ondermijnde Van Dissel bovendien het vertrouwen van de bevolking in het coronabeleid.

Met die aanbevelingen is te weinig gedaan, concludeerde toenmalig OVV-voorzitter Jeroen Dijsselbloem. “We beginnen dadelijk weer zo’n beetje van nul”, voorspelde hij over de coronagolf die nu over Nederland rolt. Het leidde tot een publieke woordenwisseling met premier Rutte die stelde dat er wel degelijk werd geluisterd.

Lees ook

OVV kritisch op corona-aanpak kabinet. ‘Te veel improvisatie, invloed Van Dissel te groot’

Nederland was niet goed voorbereid op een langdurige gezondheidscrisis, oordeelt de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Kwetsbare ouderen werden vergeten.

Rutte na kritiek Dijsselbloem: we nemen wél de corona-adviezen van OVV over

Het kabinet heeft vrijwel niets gedaan met de corona-adviezen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV).

De nieuwe coronastrategie van minister Kuipers in drie woorden: bedenk het zelf

Het doel is om de samenleving zo lang mogelijk open te houden als in het najaar het aantal coronabesmettingen weer oploopt. Hoe dat bereikt gaat worden is niet duidelijk.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden