RechtszaakVliegramp

Nederland versus Rusland: vier vragen over hoorzitting rond de MH17 bij het mensenrechtenhof

De Haagse rechtbank bestudeert de wrakstukken van de MH17 tijdens de schouw van de reconstructie op de vliegbasis Gilze-Rijen. Beeld AP
De Haagse rechtbank bestudeert de wrakstukken van de MH17 tijdens de schouw van de reconstructie op de vliegbasis Gilze-Rijen.Beeld AP

Ruim zeven jaar na het neerstorten van vlucht MH17 staan Nederland en Rusland voor zeventien rechters van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. In Straatsburg wil Nederland de rol van Rusland bij de ramp aan de kaak stellen. Ook klachten van Oekraïne over Rusland worden behandeld.

Isabel Baneke

Woensdag staan Nederland en Rusland tegenover elkaar in de rechtszaal. In het Franse Straatsburg buigt het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zich over Ruslands rol bij de ramp rond vlucht MH17. Nederland verwijt Rusland dat het met zijn aandeel in het neerhalen van het vliegtuig het Europees mensenrechtenverdrag heeft geschonden. Ook nabestaanden van de 298 omgekomen passagiers komen aan het woord.

1. Hoe verhoudt deze procedure zich tot de rechtszaak in Nederland?

Na 25 voorbereidende zittingsdagen begon de Haagse rechtbank in juni vorig jaar inhoudelijk aan het MH17-proces, een strafzaak tegen de drie Russen en de Oekraïner die verantwoordelijk worden gehouden voor de ramp op 17 juli 2014. Zij zouden de Buk-raket hebben afgevuurd die de MH17 neerhaalde. Voor de moord op de inzittenden van het toestel eiste het Openbaar Ministerie afgelopen december levenslang tegen het viertal.

De rechtszaak bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) staat los van de strafzaak in Nederland. De zaak in Straatsburg is een van drie sporen die Nederland bewandelt om gerechtigheid te krijgen voor de slachtoffers van de MH17-ramp en hun nabestaanden. Los van de strafzaak probeert Nederland ook nog om Rusland aansprakelijk te stellen voor de ramp. Die route, een procedure bij de VN-organisatie voor burgerluchtvaart ICAO, zou Rusland uiteindelijk voor het Internationale Gerechtshof kunnen brengen.

2. Waar draait de hoorzitting in Straatsburg precies om?

Anders dan de strafzaak in Nederland gaat het niet over individuele verdachten, maar wordt het land Rusland aansprakelijk gesteld. Dat de ene lidstaat de andere aanklaagt, is opvallend. De meeste zaken bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens worden door burgers aangespannen tegen hun overheid. Het hof deed pas zestien keer uitspraak in een zaak tussen twee staten.

Het waren aanvankelijk dan ook nabestaanden van de inzittenden van de MH17 die aanklopten in Straatsburg. Maar in 2020 sloot de Nederlandse staat zich bij hen aan en werd ook een klacht namens Nederland ingediend. Nederland heeft drie keer eerder een ander land voor het hof gedaagd.

De belangrijkste vraag die het EHRM moet beantwoorden, is of Rusland zeggenschap had in het gebied waar de Buk-raket werd afgevuurd. Begin juli 2014 woedde een gewapende strijd in Oost-Oekraïne tussen pro-Russische separatisten en het Oekraïense leger.

Maar vóór het beantwoorden van de vraag of Rusland inderdaad het Europees mensenrechtenverdrag schond, moet het EHRM woensdag eerst bepalen of het deze zaak kan behandelen. Zijn de klachten tegen Rusland ontvankelijk? Om de rechters in Straatsburg te overtuigen, geeft Nederland woensdag publiekelijk uitleg over de klacht die de staat heeft ingediend. Ook vult een vertegenwoordiger van de nabestaanden een deel van de spreektijd in.

3. Wat als het EHRM de zaak kan behandelen?

Die beslissing neemt het mensenrechtenhof niet woensdag. Hoe dan ook ligt het besluit politiek gezien gevoelig. Het conflict tussen Rusland en Oekraïne is namelijk weer flink opgelaaid: sinds enige tijd heeft Rusland enorme hoeveelheden troepen verzameld bij de grens met Oekraïne. Moskou ontkent invasieplannen te hebben, maar weigert tegelijkertijd militaire actie uit te sluiten. Westerse landen maken zich intussen zorgen over de toenemende spanning in het gebied.

Dat Oekraïne een rol speelt in de MH17-zaak bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens maakt de zitting extra beladen. Het EHRM heeft de Nederlandse klacht namelijk samengevoegd met twee eerder ingediende statenklachten van Oekraïne tegen Rusland. Een samenvoeging is niet eerder voorgekomen. Oekraïne klopte onder meer in Straatsburg aan vanwege de inmenging van Rusland in het oosten van het land in 2014.

Worden de klachten ontvankelijk verklaard, dan komt de vraag of Rusland inderdaad het Europees mensenrechtenverdrag met voeten trad. Volgens Nederland zijn meerdere artikelen van het verdrag geschonden. Het antwoord zal enige tijd op zich laten wachten, een procedure bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens kan jaren duren.

4. Hoe kijkt Rusland naar de zaak?

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is een onderdeel van de Raad van Europa. Daarbij zijn 47 landen aangesloten, waaronder Rusland. Het staat los van de Europese Unie. Als lidstaat erkent Rusland het EHRM en zijn uitspraken, maar het volgt ze nauwelijks tot niet op.

Tot nu toe heeft Rusland elke betrokkenheid bij de ramp rond de MH17 ontkent. Moskou zal de zeventien EHRM-rechters ervan proberen te overtuigen dat het land niet ter verantwoording kan worden geroepen, omdat het gebied waar de Buk-raket is afgeschoten geen Russisch grondgebied is.

In de strafzaak in Nederland leidde de afvuurlocatie van de raket tot veel discussie. Justitie denkt dat de Buk-raket vlucht MH17 schuin van voren benaderde, en concludeerde dat het toestel van Malaysia Airlines is neergehaald vanuit een door pro-Russische separatisten gedomineerd gebied in het oosten van Oekraïne. Maar de Russische fabrikant van het Buk-wapensysteem stelt dat de raket van rechts kwam. De lanceerinstallatie moet dus op een andere locatie hebben gestaan, redeneren de Russen, waar het Oekraïense leger volgens Rusland de dienst uitmaakte.

Lees ook:

Oekraïne probeert boven alles de kalmte te bewaren. ‘Er wordt een hybride oorlog gevoerd’

Hoewel de onrust rond Oekraïne blijft toenemen, roepen de Oekraïners zelf juist op tot kalmte.

OM eist levenslang tegen vier verdachten in MH17-proces, wat betekent dat?

MH17-nabestaande Robbert van Heijningen voelde zijn adem stokken, toen het Openbaar Ministerie bij de strafeis belandde. Justitie verlangt dat de vier verdachten levenslang krijgen voor het neerhalen van het toestel en de moord op 298 inzittenden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden