Bevolkingsgroei

Nederland is druk. Maar is het ook vol?

Reizigers in de ochtendspits op Utrecht CS. Beeld ANP
Reizigers in de ochtendspits op Utrecht CS.Beeld ANP

Door een onstuimige bevolkingsgroei is Nederland drukker dan ooit. Maar kun je ook zeggen dat het land vol is? Een zoektocht naar de belangrijkste cijfers.

Merijn van Nuland

Wie doordeweeks regelmatig de auto pakt, heeft het ongetwijfeld al gemerkt: de file is helemaal terug van weggeweest. Werd het in de begindagen van de coronacrisis even muisstil op de weg, inmiddels is het drukker dan ooit. Tijdens de spitsuren is het filespook alweer iets groter dan voor de coronajaren. En tussen de ochtend- en avondspits in staat er zelfs circa 17 procent meer file dan in 2019, berekende de ANWB onlangs. Ook in het openbaar vervoer is het weer ouderwets hutjemutje.

Snelle bevolkingsgroei

Nederland is druk, verzucht menigeen, misschien wel te druk. Zo groeide de bevolking alleen al in de eerste negen maanden van dit jaar met 191.000 mensen, maakte het CBS donderdag bekend. Dat is ruim twee keer zoveel als in dezelfde periode in het jaar daarvoor. Nederland is inmiddels hard op weg naar de 18 miljoen inwoners. Ter vergelijking: in 1950 waren we nog met tien miljoen.

Maar kun je van het drukke Nederland ook zeggen dat het vol is? Die vraag is veel moeilijker te beantwoorden, zeggen planologen en demografen. Het is voor een groot deel afhankelijk van wat je onder ‘vol’ verstaat. Terwijl een dorpsbewoner zich overweldigd kan voelen in een grote stad, mist een stedeling in een dorp misschien juist de reuring. Nederland is als het welbekende glas dat voor de een halfvol is en voor de ander halfleeg.

null Beeld Ted du Bois
Beeld Ted du Bois

Botsende belangen

Het land voelt vooral vol omdat er steeds meer claims worden gelegd op het grondgebied, zegt David Evers, onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving. “Woningbouw, industrie, windmolens en natuurgebieden moeten allemaal een plekje vinden in een land dat qua oppervlak even groot blijft. Die botsende belangen kunnen leiden tot veel maatschappelijke frictie.”

Dat is te merken op de woningmarkt. Die piept en kraakt onder een tekort van bijna 400.000 woningen, blijkt uit de Atlas voor gemeenten. Met name statushouders worden scheef aangekeken als zij met voorrang een sociale huurwoning krijgen toegewezen. Waarom ‘zij’ wel, en ‘wij’ niet?

Wie gaat in het slachthuis werken?

Uit de cijfers blijkt inderdaad dat de bevolkingsgroei voornamelijk op rekening komt van immigranten. De afgelopen jaren was het migratiesaldo relatief hoog, en nam de natuurlijke aanwas door geboorte juist flink af. Gooi je morgen de grenzen dicht, dan groeit de bevolking nauwelijks meer.

Maar dat zou al snel tot grote problemen leiden, zegt Ruben van Gaalen, demograaf bij het Centraal Bureau voor de Statistiek. “Asielzoekers vormen slechts een klein deel van het totale aantal migranten. Het overgrote deel bestaat uit arbeidsmigranten, internationale studenten of expats. Je kunt best beargumenteren dat Nederland vol is, maar wie gaat er dan tomaten plukken of in het slachthuis werken?”

null Beeld Ted du Bois
Beeld Ted du Bois

We wonen ruim

Andere demografische en economische ontwikkelingen zijn bovendien minstens zo bepalend voor de drukte, zegt Van Gaalen. “Nederlanders wonen van oudsher vooral in laagbouw, en veel minder in appartementen. Door scheidingen, de vergrijzing en het gebrek aan verzorgingstehuizen blijven mensen vaak lang in een groot huis wonen, zelfs als ze alleen zijn.” Het opmerkelijke gevolg: Nederland wordt weliswaar drukker, maar we hebben per persoon relatief veel vierkante meters woonruimte. Zo'n 53m2 om precies te zijn, terwijl Duitsers en Vlamingen het met zo'n 47m2 moeten doen.

Nederlanders lijken liever bij te bouwen dan kleiner te gaan wonen. Tussen 2000 en 2018 werd het bebouwde oppervlak zo'n 15 procent groter, en dat is goed voor een plekje in de Europese top vijf. Op voormalige landbouwgrond verrezen woningen, distributiecentra en industrieterreinen, waardoor langzaam maar zeker ook het vrije uitzicht verloren gaat.

null Beeld Ted du Bois
Beeld Ted du Bois

Eerlijke prijzen

“We hebben decennialang geen eerlijke prijzen betaald voor onze producten en diensten”, meent Erik Verhoef, hoogleraar ruimtelijke economie aan de Vrije Universiteit. “Wie een auto koopt, betaalt niet voor de vervuiling, de geluidsoverlast en de verminderde verkeersveiligheid. En wie een huis bouwt aan de rand van het bos, krijgt geen rekening voor horizonvervuiling.” Uiteindelijk schaden al die kleine acties wel het collectieve belang.

Een zelfde principe geldt ook voor arbeidsmigranten, de woningcrisis en andere heikele kwesties in het drukke Nederland, meent Van Gaalen. “Mijn collega Joop de Beer verwoordde het mooi. Hij zei: we willen ondanks onze vergrijzende bevolking niet aan welvaart inleveren of meer gaan werken, maar tegelijkertijd vinden we het land te vol door de instroom van arbeidsmigranten. Dat gaat dus niet. Je kunt niet overal tegen zijn en op dezelfde voet verder gaan.”

null Beeld Ted du Bois
Beeld Ted du Bois

Kleine concessies

En dus moeten Nederlanders soms kleine concessies doen, willen we het land leefbaar houden. Denk aan wat kleinere woningen en nieuwe bejaardentehuizen om de wooncrisis te bezweren, zegt Van Gaalen. En kijk ook nog eens naar rekeningrijden in de strijd tegen files, meent Verhoef.

Aan de randen van het land kampt men ondertussen met heel andere problemen: van Noordoost-Groningen tot Zeeuws-Vlaanderen vecht men de komende jaren niet tegen de drukte, maar tegen de leegloop. Daar krimpt het aantal inwoners namelijk al jaren. “Op sommige plekken is Nederland ontzettend druk”, zegt Van Gaalen. “Maar wie in de auto stapt, ziet die drukte ook weer snel verdampen.” Als er geen file staat tenminste.

Rectificatie: in een eerdere versie stond vermeld dat Nederlanders gemiddeld 65 vierkante meter woonruimte hebben per persoon. Dit getal is door het CBS kort geleden bijgesteld naar 53 vierkante meter.

Lees ook:

Wonen in de dichtstbevolkte wijk van Nederland: ‘Op straat is er altijd wel iemand die je aanspreekt’

In de dichtstbevolkte wijk van Nederland, de Amsterdamse Van Galenbuurt, ervaren bewoners weinig drukte. ‘Je raakt eraan gewend.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden