Toon Molleman, gevangenisdirecteur in de penitentiaire inrichting in Arnhem, vertelt twee leden van de gedetineerdencommissie dat een deel van de strenge coronamaatregelen komt te vervallen.

InterviewGevangenisdirecteur Toon Molleman

Na vijftien maanden strenge coronabeperkingen krijgen ook gevangenissen weer een beetje lucht

Toon Molleman, gevangenisdirecteur in de penitentiaire inrichting in Arnhem, vertelt twee leden van de gedetineerdencommissie dat een deel van de strenge coronamaatregelen komt te vervallen.Beeld Koen Verheijden

Tot maandag is het coronabeleid voor gedetineerden nog net zo streng als aan het begin van de pandemie. Maar vanaf dat moment wordt er binnen de muren stapsgewijs versoepeld. De Arnhemse gevangenisdirecteur Toon Molleman is opgelucht.

Iedere gedetineerde in de Arnhemse gevangenis is getrakteerd op ijs. Om het hoofd koel te houden in die klamme hitte, maar ook ter viering van de versoepelingen. Vijftien maanden golden binnen de muren strenge maatregelen om het coronavirus te weren. Maandag worden de teugels eindelijk gevierd, dan neemt de Dienst Justitiële Inrichtingen de eerste van vier stappen naar het nieuwe normaal in het gevangeniswezen.

De directeur is opgelucht

Toon Molleman (39) is opgelucht. “Heel erg opgelucht zelfs.” Twee weken kon hij wennen aan zijn nieuwe baan, toen hij in maart 2020 aantrad als directeur van de penitentiaire inrichting in Arnhem. “Halverwege die maand besloot minister Sander Dekker van rechtsbescherming de bewegingsvrijheid van gedetineerden fors in te perken vanwege corona.”

Het gros van die strenge maatregelen gold tot op dit moment. Zo mochten gevangenen wel bezoek ontvangen, maar slechts mondjesmaat en zonder fysiek contact. Seks met geliefden konden zij niet hebben, nieuwkomers moesten preventief acht dagen in quarantaine en toestemming voor verlof kregen de gedetineerden niet.

“Wat mij betreft heiligde het doel de middelen, we konden niet anders om het virus buiten de muren te houden, maar die ingrijpende maatregelen waren natuurlijk heel heftig voor iedereen. Zowel het personeel als de gedetineerden gun ik van harte dat het risico op besmetting verdwijnt en er versoepelingen worden doorgevoerd. Dat gaat op alle mogelijke manieren lucht geven.”

Waarmee worstelden de gedetineerden het meest?

“Vraag je gedetineerden wat het belangrijkste voor hen is, dan zeggen ze contact met de buitenwereld, specifiek met familie en geliefden. Ik heb gezien dat gedetineerden veel last hadden van het gemis daaraan.

“Ook zonder maatregelen raak je je invloed op je sociale netwerk buiten al in een bepaalde mate kwijt als je vast komt te zitten. Hoe gaat het met mijn moeder? Wat is mijn vriendin aan het doen? Zorgt iemand voor mijn hond? Accepteren dat je dat niet altijd weet is het allermoeilijkste voor gedetineerden, samen met aanvaarden dat je bewegingsvrijheid wordt ingeperkt.

“Het is dus belangrijk dat gedetineerden kunnen bellen, bezoek kunnen ontvangen en post kunnen sturen. Dat helpt iemand ook op het goede pad te houden. Een stevig sociaal netwerk kan helpen bij tegengaan van criminaliteit.”

In het begin van de pandemie mochten gevangenen helemaal geen bezoek ontvangen, later slechts beperkt en onder voorwaarden. Welke invloed had dat op de sfeer binnen de muren?

“Natuurlijk is men altijd ontevreden als iets wordt afgepakt. En behalve het bezoek werden ook de verloven ingetrokken. Maar eigenlijk zijn de inperkingen goed geaccepteerd. Het aantal incidenten is niet toegenomen, er zijn geen grote disrupties of opstanden geweest.

“Gedetineerden hebben een huurtelevisie en zagen daarop wat zich buiten afspeelde, dat daar ook maatregelen werden ingevoerd. En we hebben steeds geprobeerd duidelijk uit te leggen waarom we deden wat we deden. Zo heb ik na de invoering van de eerste inperkingen niet alleen contact gehad met de gedetineerdencommissie, een soort ondernemingsraad binnen de gevangenis, maar ook in groepjes met alle individuele gedetineerden gesproken. Het overgrote deel snapte dat ik geen andere keus had. Ook hebben we zo veel mogelijk compensaties en perspectief proberen te bieden.”

Gevangenisdirecteur Toon Molleman in de centrale hal van  de PI in Arnhem. Beeld Koen Verheijden
Gevangenisdirecteur Toon Molleman in de centrale hal van de PI in Arnhem.Beeld Koen Verheijden

Wat moet ik me daarbij voorstellen?

“Het gevangeniswezen had honderden tablets liggen, die vrijwel meteen zijn ingezet om te videobellen met thuis. Het gebruik daarvan heeft me positief verrast. Zo krijgen sommige gedetineerden normaal geen bezoek. Denk aan mensen wier familie op de Antillen woont of moeders die hun kinderen liever niet meenemen naar de gevangenis.

“In dat soort gevallen is videobellen hartstikke waardevol. Gedetineerden kunnen meerdere mensen tegelijk zien, en zelfs een rondleiding krijgen door hun opgeknapte huis. Ook is videobellen ingezet voor contact met bijvoorbeeld de reclasseringsmedewerker, of voor het horen van gedetineerden door de rechtbank. Ja, corona heeft ons ondanks alles toch ook wat moois gebracht.”

Is videobellen een blijvertje in de gevangenis?

“Ik denk dat het een belangrijk aanvullend middel kan zijn. De busjes van en naar de inrichting bleven eerst maar rijden, het aantal vervoersbewegingen was ontzettend talrijk. Misschien is dat nu niet meer altijd nodig. Vaak gaat het namelijk om een simpele verlenging van een voorlopige hechtenis, die drie minuten spreektijd van de rechter in beslag neemt. Tijdens de pandemie hebben we ontdekt dat dat ook hier in de inrichting kan.

“En er zit nog wel een aardigheidje in. Waar wij voor waken in de gevangenis is dat mensen niet van allerlei zaken gedepriveerd worden, om een duur woord te gebruiken. Dat ze geen detentieschade oplopen, hier slechter uitgaan dan dat ze erin kwamen. Een nieuwe dingetje is dat er ook zoiets bestaat als digitale deprivatie.

“Buiten ben je overal online en op internet, en moet je op die manier ook alles regelen. Daar goed mee kunnen omgaan zou ook bij resocialisatie moeten horen. Probeer maar eens een huurwoning te vinden als je geen internet hebt. Dat gaat je niet meer lukken. In die zin biedt de pandemie ook een kans om detentie te moderniseren en de grotere buitenwereld op een veilige manier dichterbij te brengen.

“Dat gezegd hebbende, kan videobellen direct contact niet vervangen. Een ingewikkeld gesprek is voor een gedetineerde via een beeldverbinding lang niet zo goed te begrijpen als face-to-face. Digitaal is het ook moeilijker te zien hoe iemand reageert en het nieuws oppakt. Dus dat is wel iets waarop we moeten letten. We gaan niet zomaar alles uit de coronatijd overnemen en nu maar alles digitaal doen.”

Experts hebben de angst geuit dat de pandemie de terugkeer van gedetineerden in de samenleving zou vertragen. Is dat gebeurd?

“Tijdens de eerste golf van vorig jaar zijn de arbeid en de detentiefasering kort stopgezet. Mensen konden dus niet doorstromen naar een open inrichting, of buiten bij een werkgever aan het werk. Maar vrij snel, aan het begin van vorige zomer, is een heleboel weer opgestart. Dus ik heb zelf de indruk dat de reïntegratie van gedetineerden niet groots in het gedrang is gekomen.”

In februari van dit jaar moest uw hele inrichting in quarantaine, nadat 37 gedetineerden besmet bleken te zijn met corona. Hoe kwam dat?

“Een collega vertoonde nog geen klachten, maar had het virus mee naar binnen genomen. Mondkapjes en afstand houden hebben een uitbraak niet tegen te kunnen houden. Het was simpele pech, onderzoek van het RIVM wees uit dat het om die superbesmettelijke Britse variant ging.

“Ik heb de gedetineerden bijna alles afgenomen, hen vijf dagen lang op cel laten blijven. Dat is slecht voor mensen, en het allerlaatste dat ik wilde, maar ik kon niet anders. Iedereen heb ik laten testen, inclusief personeel. Toen wisten we hoe de vork in de steel zat, konden de besmette mensen uitzieken en konden we de boel weer langzaam opstarten.”

Behalve de gedetineerden moest ook het personeel leren omgaan met corona. Plots vormden uw medewerkers het grootste risico binnen de muren.

“Dat was wel bijzonder, ja. In mijn hele penitentiaire carrière is het juist zo geweest dat de risico’s vooral uit de hoek van de gedetineerden te verwachten zijn. Nu moesten we oppassen voor het personeel. Mijn mensen zijn heel voorzichtig geweest, dragen mondkapjes en houden zo veel mogelijk afstand.

“Ik kan me geen week herinneren zonder dat we een bron- en contactonderzoek hebben uitgevoerd, en ik heb me grote zorgen gemaakt om besmette collega’s, uitbraakjes en vooral die grotere uitbraak. Maar vergeleken met gevangenissen in het buitenland valt het mee hoeveel uitbraken en besmettingen er in Nederland zijn geteld. In de VS bijvoorbeeld zijn halve inrichtingen besmet geraakt en zelfs mensen overleden. Dat is ons gelukkig bespaard gebleven.

“Wel besef ik dat ik veel heb gevraagd van mijn personeel. Soms zag ik de mensen op de vloer naar mij kijken: gaat dit wel goed? De winkel even dichtdoen kan niet, mijn mensen moeten naar hun werk komen. Elke nacht verblijven een kleine negenduizend mensen bij ons in een cel. Die moeten medicatie en voeding krijgen, douchen en werken.

“En de maatregelen brachten natuurlijk een heleboel extra druk met zich mee. Honderd man begeleiden tijdens het luchten is heel wat anders dan mee naar buiten gaan met elk lid van die groep individueel. De talloze quarantaines, de individuele programma’s die we op hebben moeten stellen: het is een megaklus geweest. Ik heb versteld gestaan van de 240 mensen die voor mij werken. Ze hebben een topprestatie geleverd, terwijl ze aan veel risico’s zijn blootgesteld.”

Gevangenissen zijn niet gebouwd op anderhalve meter afstand houden. Is het wel veilig om te versoepelen?

“We werken hier natuurlijk met een heleboel mensen in een kleine ruimte. De lont in het kruitvat is hier altijd een risico. Maar een maandje geleden hebben we de mogelijkheid gekregen de populatie te vaccineren. Bij mij in de inrichting is nu zo’n 60 procent gevaccineerd. Daarmee voelt het voor mij goed om nu versoepelingen door te voeren.”

Stappenplan versoepelingen gevangenissen

Na advies te hebben gevraagd aan het RIVM, is besloten om stapsgewijs over te gaan tot de volgende versoepelingen in gevangenissen:

Stap 1 - 21 juni: Nieuwe gedetineerden worden niet meer acht maar vijf dagen in quarantaine in een eenpersoonscel gezet, de toegestane groepsgrootte binnen inrichtingen gaat van 30 naar 50 personen en gedetineerden mogen hun bezoek met een mondkapje kort knuffelen. Bovendien is bezoek zonder toezicht weer mogelijk (seksueel contact) en hoeven gevangenen na bezoek van hun kinderen niet meer in quarantaine.

Stap 2 - 1 juli: Gedetineerden kunnen weer met kortdurend re-integratieverlof. Dit is verlof voor bijvoorbeeld een sollicitatiegesprek of een afspraak bij de gemeente.

Stap 3 - 15 juli: Gedetineerden mogen weer op langdurend re-integratieverlof.

Stap 4 - september: Als de vaccinatiegraad en het aantal besmettingen dat toelaten, verdwijnen de laatste maatregelen, zoals het plexiglas tussen bezoek en gedetineerden.

Lees ook:

Advocaten: rechten van verdachten worden geschonden

Verdachten zijn de klos, zien strafrechtadvocaten. Vanwege de beperkingen die politiebureaus, gevangenissen en rechtbanken hen door corona opleggen, kunnen raadslieden hun cliënten niet optimaal bijstaan.

Gevangenen in Amerika wachten op het coronavirus

In de overvolle gevangenissen in de Verenigde Staten is het risico levensgroot om corona op te lopen. Maar een pleidooi voor ruimere vrijlating van gevangenen is politiek riskant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden