Delinquenten

Na één incident direct gedegradeerd: RSJ kritisch op wijziging bajesbeleid

Een man kijkt uit het raam van een cel in een gevangenis.Beeld ANP

Gedetineerden kennen de kleuren van een stoplicht voor hun gedrag. Maar nu wil het kabinet daar oranje, de waarschuwing, uit halen. Niet verstandig, zegt zijn belangrijkste adviseur op dit gebied.

Vanaf volgende maand is het nóg belangrijker dat gedetineerden zich goed gedragen in de gevangenis. Bij een enkel incident verliezen zij direct al hun privileges. Zorgelijk, vindt de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ). “Fouten maken hoort erbij.”

Nu worden er minder strenge eisen aan hen gesteld. Maar wanneer de wijziging van de ‘Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing gedetineerden’ volgende maand in werking treedt, zo vreest de RSJ, vallen kwetsbare gedetineerden buiten de boot. Gevangenen met een ziekelijke stoornis, licht verstandelijke beperking of ernstige drugsverslaving, die samen meer dan de helft van de gevangenisbevolking vormen, zullen minder goed voorbereid terugkeren in de samenleving.

Kritisch op de scholing van bajesmedewerkers

In een nieuw advies roept de RSJ minister Sander Dekker (VVD, rechtsbescherming) op om nog eens goed naar de wijzigingsplannen voor het gevangenissysteem te kijken. Naast de rechtspositie van kwetsbare gedetineerden, is de raad onder meer kritisch op de scholing van bajesmedewerkers, die bepalen welke vrijheden een gevangene krijgt. Bovendien snapt de RSJ niet waarom het kabinet nu met veranderingen op de proppen komt: het huidige stelsel is nog niet eens geëvalueerd.

Sinds het ‘stoplichtsysteem’ in 2014 werd ingevoerd, kunnen gevangenen privileges verdienen op basis van hun handelen. Houdt een gedetineerde zes weken lang zijn cel en lijf schoon, is hij beleefd en werkt hij goed mee op de afdeling, dan vertoont hij ‘groen’ gedrag en promoveert hij van het basisprogramma naar het plusprogramma. De beloning: 5,5 uur extra aan gevangenisactiviteiten als re-integratiecursussen, leuker werk en aanvullende uren buiten de cel.

Maar zodra een gevangene agressief is of wordt betrapt op het bezit van een telefoon, dan heet dat ‘rood’ gedrag en worden die voorrechten weer ingetrokken. Dan degradeert de gedetineerde en mag hij wekelijks nog maar 42,5 uur met activiteiten vullen. Bovendien mag hij tussendoor zijn cel niet uit. Tot slot is er ‘oranje’ gedrag, dat vooral als waarschuwing wordt gebruikt wanneer gevangenen te laat komen of woordenwisselingen aangaan. Aan dit-kan-beter-gedrag worden niet direct consequenties verbonden.

 Bij één enkel incident direct gedegradeerd

Die categorie maakt volgende maand plaats voor de klasse ‘ontoelaatbaar gedrag’. Waarschuwingen worden niet meer aangemerkt als ‘oranje’ gedrag, en bij één enkel incident als drugs- of alcoholgebruik worden gedetineerden direct gedegradeerd. Zorgelijk, vindt RSJ-raadslid Sonja Meijer. “Gedragsverandering gaat met vallen en opstaan, fouten maken hoort erbij. Een incidentele terugval zou niet direct moeten leiden tot terugplaatsing naar het basisprogramma, maar moet worden afgezet tegen het structurele gedrag van gedetineerden.” Ook is belangrijk dat daarbij rekening wordt gehouden met eventuele verslavingen of verstandelijke beperkingen, stelt ze, zoals dat nu gebeurt.

Dat gedetineerden terechtkomen in het plusprogramma is niet alleen gunstig voor de gevangenen zelf, gaat Meijer verder, maar ook van belang voor de veiligheid in Nederland. “Daar kun je deelnemen aan uitgebreide resocialisatieactiviteiten. Er wordt bijvoorbeeld nagedacht over waarom iemand in de criminaliteit is beland, en hoe zijn of haar gedrag veranderd kan worden. Maar blijft iemand vastzitten in het basisprogramma, dan zit hij als het ware alleen zijn straf uit. Zonder zichzelf onder begeleiding onder de loep te hebben genomen, keert hij dan terug in de samenleving.”

De kwaliteit van gedragsreportages

De reden van het op de schop nemen van het ‘stoplichtsysteem’ is de RSJ niet duidelijk. “Vermoedelijk wil de minister penitentiair inrichtingswerkers dwingen om een keuze te maken: rood óf groen. We hebben signalen gekregen dat zij het gedrag nu vaak als oranje aanmerken, terwijl het eigenlijk rood is. Naast waarschuwing wordt het dus ook als vluchtheuvel gebruikt. Begrijpelijk, want een degradatie zet de boel op scherp. En die medewerkers moeten de volgende dag weer verder met de bewuste gedetineerde.”

Hoe kan dat voorkomen worden? “De gedragsbeoordeling moet geprofessionaliseerd worden”, stelt Meijer. “Inrichtingswerkers doen dat, terwijl zij daar vaak niet de juiste scholing of opleiding voor hebben. Die zouden ze wel moeten krijgen, want nu laat de kwaliteit van de gedragsrapportages mede daardoor te wensen over. Kwalijk, want die zijn nu juist zo belangrijk zijn voor hoe de gedetineerde zijn tijd in detentie doorbrengt.”

Lees ook:

Opnieuw zitten er meer mensen achter de tralies in Nederland

Het aantal mensen dat vastzit achter tralies is in 2019 opnieuw gegroeid, blijkt uit nieuwe cijfers van het CBS. Het aandeel personen met een vervangende hechtenis of dwangmaatregel nam de afgelopen jaren juist af.

De cel in, uit en weer in: wie stopt de vicieuze cirkel van veelplegers als Erik V.?

Drugsverslaafde Erik V. is met dertien veroordelingen in vier jaar tijd een van de naar schatting vijfduizend ‘draaideurcriminelen’ in Nederland. Telkens kreeg hij een korte celstraf, maar viel hij daarna terug in zijn oude patroon. Kan dat niet anders? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden