Rechtsstaat

Moet rechter kunnen zeggen dat een wet niet deugt?

Demonstratie van slachtoffers van de toeslagenaffaire op de Dam in Amsterdam.  Beeld Joris van Gennip
Demonstratie van slachtoffers van de toeslagenaffaire op de Dam in Amsterdam.Beeld Joris van Gennip

In reactie op de plannen van het kabinet, ziet de Raad voor de rechtspraak ook nog een andere mogelijkheid om de positie van burgers in de rechtsstaat te verbeteren: rechters moeten de ruimte krijgen om te zeggen dat wetten niet deugen.

Geef rechters de mogelijkheid om wetten te toetsen aan de grondwet om een nieuwe toeslagenaffaire te voorkomen. Met dat pleidooi roept Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, de politiek op om de positie van burgers in de rechtsstaat verder te versterken.

De discussie rond het opheffen van het verbod om wetten te beoordelen met de Grondwet in de hand, is een aloude. Met de toeslagenaffaire nog vers in het geheugen hebben pleitbezorgers van opheffing een nieuwe stok om mee te slaan. Ouders werden in die affaire door de Belastingdienst onterecht weggezet als fraudeur en vingen ook lange tijd bot in de rechtszaal, omdat volgens rechters nou eenmaal de wet werd uitgevoerd.

Een handzame tussenoplossing

Het idee dat je als rechter niet kunt zeggen ‘dit is een slechte wet die in strijd is met de grondbeginselen van onze rechtsstaat’, is niet goed voor de attitude van rechters, denkt Aalt Willem Heringa, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit Maastricht. “Rechters worden opgevoed met het idee van de heiligheid van de wet. Ze kunnen zich er ook wat achter verschuilen. Ik denk dat als het toetsingsverbod niet had bestaan, rechters mogelijk eerder alert waren geweest bij de toeslagenaffaire. Dat ze eerder hadden gezegd: het is misschien de bedoeling van de wetgever geweest, maar deze wet pakt zo onevenredig hard uit dat we die niet gaan toepassen.”

Heringa ziet dus wel wat in het schrappen van het toetsingsverbod. Al duurt dat wat hem betreft te lang – de Grondwet moet ervoor worden gewijzigd. Daarom heeft hij een ‘handzame tussenoplossing’. “De Tweede Kamer kan zeggen: rechter, als een wet onevenredig hard uitwerkt, laat dat dan aan het parlement weten. Dan kan het parlement het probleem vervolgens oplossen.”

Een balans in de scheiding der machten

Ook Nik de Boer, universitair docent constitutioneel recht aan de Universiteit van Amsterdam, ziet wel wat in een ‘zwakke vorm’ van het toetsingsrecht. “Dat een rechter wel kan vaststellen dat wetgeving in strijd is met de Grondwet, maar dat het aan de politiek is om er wat aan te doen. Daarmee houd je een goede balans in de scheiding der machten.”

Want het belangrijkste argument tegen het opheffen van het toetsingsverbod is volgens De Boer dat je dan het laatste woord over de interpretatie van de Grondwet niet aan parlement laat, maar aan de rechter. De burger kan het parlement kiezen, maar kiest de rechters niet. Het is dus ondemocratischer.

Een minder drastische oplossing

Wel begrijpt hij de wens om rechters meer ruimte te geven. Het systeem zoals Nederland dat nu kent, gaat ervan uit dat de wetgever zijn zaakjes goed op orde heeft en dat er bij nieuwe wetgeving een serieus debat plaatsvindt over de vraag of het in overeenstemming met de Grondwet is. Maar op de kwaliteit van wetgeving is momenteel nog wel wat af te dingen, constateerde eerder ook de staatscommissie Parlementair stelsel. De ‘verslapte aandacht voor de kwaliteit van wetgeving’ was mede de reden dat de commissie in 2018 opheffing van het toetsingsverbod adviseerde.

Wat De Boer betreft kan de oplossing ook minder drastisch zijn. “Als we constateren dat de kwaliteit van wetgeving onvoldoende is, laten we ons dan eerst afvragen hoe dat te verbeteren is voordat we een stelsel optuigen waar democratische bezwaren aan vastzitten. Denk bijvoorbeeld aan een betere ondersteuning van Kamerleden.”

Lees ook:

Raad van State onderzoekt eigen uitspraken na toeslagenaffaire: ‘Het had anders gekund’

De Raad van State gaat onderzoek doen naar zijn eigen uitspraken van de afgelopen jaren, om te zien of er naast de toeslagenaffaire mogelijk meer terreinen zijn waar de burger disproportioneel last heeft gehad van strenge wetgeving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden