Openbaarheid van bestuur

Ministeries voor ruim 1,5 miljoen beboet om vertraagde Wob-verzoeken

Premier Mark Rutte en Pieter Omtzigt in de Tweede Kamer tijdens het debat over de sms-berichten van de premier. Beeld ANP
Premier Mark Rutte en Pieter Omtzigt in de Tweede Kamer tijdens het debat over de sms-berichten van de premier.Beeld ANP

Ministeries betaalden de laatste paar jaren meer dan anderhalf miljoen euro aan dwangsommen, omdat zij de termijnen van Wob-verzoeken overschreden.

Hannah van der Wurff

Nederlandse ministeries kregen de laatste drie jaar ruim twee miljoen euro aan dwangsommen opgelegd door de rechter, nadat zij de termijn van het aanleveren van documenten die opgevraagd zijn in een Wob-verzoek overschreden. Ruim anderhalf miljoen daarvan is uiteindelijk betaald. Dat blijkt uit een overzicht van het ministerie van binnenlandse zaken, opgevraagd door kamerlid Pieter Omtzigt. Hierin staan de keren vermeld dat een rechter een ministerie een boete oplegde voor het niet nakomen van de termijn waarin een Wob-verzoek (sinds 1 mei heet dat een Woo-verzoek) moet worden beantwoord.

Minister Bruins Slot van binnenlandse zaken zei vorige maand in antwoord op Kamervragen dat ministeries vertraging oplopen in het afhandelen van Wob-verzoeken, omdat de informatievoorziening bij de overheid flink achterloopt. Daarom duurt het vaak lang voordat alle documenten verzameld zijn. Ook is het volgens de minister vaak tijdrovend omdat privacygevoelige informatie moet worden zwartgelakt en er ook moet worden overlegd met derde partijen die in de documenten worden genoemd. “Dit zijn tijdrovende processen, zeker als het gaat om grote hoeveelheden informatie”, aldus de minister.

Ook de hoogste dwangsom

Het ministerie van landbouw kreeg de meeste dwangsommen opgelegd. Volgens Binnenlandse Zaken heeft de rechter tussen 2019 en 2021 85 keer uitspraak gedaan in zaken waarin Landbouw de termijn overschreed waarbinnen een Wob-verzoek moet worden behandeld – tussen de 4 en 8 weken.

Andere ministeries werden de laatste drie jaar minder vaak door de rechter op de vingers getikt; Infrastructuur en Waterstaat (29), Volksgezondheid (25), Justitie en Veiligheid (21), Financiën (8), Economische Zaken en Binnenlandse Zaken (5), Sociale Zaken (3) en Buitenlandse Zaken (2). De dwangsommen liggen tussen de honderden tot tientallen duizenden euro's. Deze bedragen worden betaald aan de indiener van het Wob-verzoek.

Het ministerie van landbouw kreeg ook de hoogste dwangsom opgelegd. Het moest 75 duizend euro betalen, omdat het de opgevraagde documenten niet tijdig kon leveren, omdat volgens het ministerie de vraag te groot zou zijn geweest en er onvoldoende ‘capaciteit’ was. Deze dwangsom is volgens het overzicht niet betaald. Van de in totaal ruim twee miljoen euro aan dwangsommen die de rechter de ministeries oplegde, was bijna 1,3 miljoen voor Landbouw. 260.000 euro aan dwangsommen betaalde dat ministerie nog niet.

Weinig verzoeken in vergelijking met andere landen

Landbouw worstelt met de enorme hoeveelheid aan Wob-verzoeken, zegt een woordvoerder. Een gedeelte van de verzoeken is gericht aan de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Volgens de zegsman zit het ministerie in een lastig parket: “Het ministerie is de laatste jaren veel in de aandacht gekomen vanwege de stikstofcrisis en de aandacht voor dierenwelzijn, maar we zijn een klein departement.” Om dit op te lossen probeert het ministerie de IT-systemen te verbeteren en meer mensen aan te nemen om de Wob-verzoeken te verwerken, om de ‘grote en complexe’ informatieverzoeken sneller te kunnen aanleveren.

Dat zijn twee belangrijke stappen om de informatieachterstanden bij de overheid op te lossen, denkt Serv Wiemers, directeur van de Open State Foundation (OSF), een organisatie die streeft naar transparantere overheidsdata. Aan de hoeveelheden verzoeken kan het volgens Wiemers niet liggen. Uit onderzoek van OSF blijkt dat er in vergelijking met andere landen, zoals het Verenigd Koninkrijk, in Nederland relatief weinig Wob-verzoeken worden ingediend op nationaal niveau.

Patroon van achterhouden

Maar wat volgens Wiemers vooral nodig is, is dat de politiek het Wob-verzoek op een fundamenteel andere manier benadert. “Een Wob-verzoek moet je zien als een teken dat de samenleving wil meekijken, niet een teken van maatschappelijk wantrouwen. De overheid is in dienst van de maatschappij, en niet van zichzelf. De overheid zou ervan uit moeten gaan dat alle overheidsinformatie ooit openbaar zou kunnen worden.”

Met die ommezwaai zou Kamerlid Omtzigt ook blij zijn. “Bij de overheid heerst een patroon van het achterhouden van stukken. De rechtszaken waarin de dwangsommen worden opgelegd zijn bijvoorbeeld niet openbaar. En ik durf er niet vanuit te gaan dat de lijst die de minister aanleverde compleet is. Is dit die nieuwe bestuurscultuur?”

Lees ook:

Uitstel na uitstel: groeit de onwil van de overheid om informatie openbaar te maken?

De Wet open overheid is een aantal maanden van kracht. Toch kwamen verschillende overheden de afgelopen tijd in het nieuws met schendingen van het recht op informatie. Groeit de politieke onwil?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden