Aansprakelijkheid

Milieuovertredingen door bedrijven? Leidinggevenden kunnen vaker dan gedacht vervolgd worden

De hoogovens van Tata Steel gezien vanuit IJmuiden.  Beeld ANP
De hoogovens van Tata Steel gezien vanuit IJmuiden.Beeld ANP

Veel milieudelicten in Nederland worden niet effectief bestreden. Nieuw onderzoek toont aan dat het vaker dan gedacht mogelijk is om achter de verantwoordelijke personen binnen bedrijven aan te gaan.

Maarten Van Gestel

Wie draaien op voor ernstige milieudelicten? Zoals de verboden kwiklozingen van Tata Steel? Of de uitstoot van de zeer zorgwekkende stoffen Pfoa en GenX door chemische fabriek DuPont in Dordrecht? Meestal worden de bedrijven aansprakelijk gehouden, viel de Utrechtse rechtsgeleerde Tim Bleeker (31) op. “Niet de mensen die fouten maken of zelfs welbewust milieuregels overtreden.” Ook bij levensgevaarlijke delicten voor mens en milieu, of bij bedrijven die keer op keer de fout ingaan.

Het Indiase Tata of het Amerikaanse DuPont of een Nederlandse afvalverwerker betalen een schadevergoeding die vaak een fractie is van hun winst, en gaan verder met hun zaken. “Terwijl het niet de rechtspersoon van een bedrijf – een juridische fictie – is die overtredingen begaat, maar een aantal mensen van vlees en bloed”, zegt Bleeker, tevens universitair docent en coördinator van de master klimaatrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Kunnen leidinggevenden in dit soort gevallen vaker aansprakelijk gesteld worden, vroeg de Utrechtse jurist zich af. Mogelijk met het gevolg dat Nederlandse milieuwetten dan beter nageleefd zouden worden?

Zijn conclusie: ja, dat kan. “Binnen de Nederlandse wet is het heel goed mogelijk om leidinggevenden verantwoordelijk te houden voor milieuovertredingen.”

Na ruim vier jaar is Bleeker klaar met zijn promotieonderzoek. Hij hoopt dat handhavingsorganisaties, ngo’s en omwonenden het gaan gebruiken als ‘handboek’ om in sommige gevallen te kijken of het juridisch mogelijk is om wél achter de personen aan te gaan. Zoals de omwonenden van Tata Steel die met advocate Bénédicte Ficq proberen het OM te overtuigen een strafzaak te starten tegen (ex-)leidinggevenden van het bedrijf.

Tim Bleeker. Beeld Allard Willemse
Tim Bleeker.Beeld Allard Willemse

De Nederlandse milieudiensten controleren weinig en leggen nauwelijks straffen op, bleek eerder dit jaar al uit onderzoek van Investico voor onder meer Trouw. Voor sommige bedrijven is het zelfs lucratief om milieuovertredingen te blijven maken, omdat de opbrengsten hoger zijn dan de mogelijke boetes. Intussen is het een kleine groep bedrijven die verantwoordelijk is voor een groot deel van alle vastgestelde milieuovertredingen, blijkt uit onderzoek van de Algemene Rekenkamer. Hoewel de Rekenkamer-onderzoekers niet uitzochten hoe vaak leidinggevenden in plaats van bedrijven aansprakelijk werden gehouden, hebben ze de indruk dat dit weinig voorkomt. De onderzoekers constateerden dat de huidige boetes voor bedrijven nu vaak “een weinig afschrikwekkende werking hebben”.

Gevangenisstraf

Soms worden CEO’s, directeurs en managers wel degelijk voor het gerecht gesleept, ziet ook Bleeker. “Vooral wanneer een zaak veel media-aandacht krijgt.” Zoals het sjoemelsoftwareschandaal bij dieselauto’s, waar in de VS een Volkswagen-topmanager veroordeeld werd tot zeven jaar gevangenisstraf. Ook Nederland kent sporadisch van dit soort zaken. Zoals de TCR-affaire, waarbij drie broers achter een afvalverwerkingsbedrijf in de jaren 90 forse gevangenisstraffen kregen, onder meer vanwege het lozen van giftige stoffen.

Maar Bleeker ziet dat binnen het Nederlandse recht nog veel onduidelijk is over het vervolgen van individuen voor bedrijfsmatige milieudelicten. “Nu wordt bijvoorbeeld vaak gezocht naar een fysieke rol, dus of de leidinggevende eigenhandig heeft deelgenomen aan de milieuverontreiniging.” Maar bij het begaan van een milieuovertreding hoef je geen vuile handen te krijgen, ziet Bleeker. “Bijvoorbeeld wanneer een bedrijf niet de juiste emissiefilters heeft. Dat is bij uitstek een milieudelict dat wordt begaan in de bestuurskamer.”

In Nijmegen werd in september gedemonstreerd tegen asfaltcentrale APN, die meer schadelijke stoffen uitstoot dan is toegestaan. Beeld  Marcel Krijgsman, Hollandse Hoogte
In Nijmegen werd in september gedemonstreerd tegen asfaltcentrale APN, die meer schadelijke stoffen uitstoot dan is toegestaan.Beeld Marcel Krijgsman, Hollandse Hoogte

Fikse stapel boeken

Gaat er concreet iets veranderen na Bleekers onderzoek? De onderzoekers van de Algemene Rekenkamer, kritisch op de aanpak van Nederland bij milieudelicten, zijn in ieder geval blij dat de Utrechtse jurist op hun onderzoek heeft voortgeborduurd.

Bleeker zelf beschrijft dat hij een fikse stapel van zijn boek had besteld voor “mensen die hier iets mee kunnen”. Advocaten, bedrijfsjuristen, handhavers, rechters, ngo’s. “Die stapel is er snel doorheen gegaan.” Ook strafrechtadvocate Bénédicte Ficq zegt van plan te zijn het onderzoek ‘grondig te bestuderen’, in het kader van de potentiële strafzaak tegen Tata Steel.

Van welke bedrijven moeten leidinggevenden mogelijk als eerste opdraaien voor milieudelicten? Dat is aan de handhavers en slachtoffers, vindt Bleeker. “Maar wat mij betreft: ga achter die kleine groep veelplegers aan. Wanneer een bedrijf keer op keer de fout in gaat, lijkt het me passend dat de personen die hier feitelijk verantwoordelijk voor zijn ook juridisch verantwoordelijk worden gehouden.”

Lees ook:

Milieuovertreders komen weg met een waarschuwing, ondanks extra maatregelen. Hoe kan dat?

Omgevingsdiensten werden opgericht om milieuregels te controleren. Nu blijkt uit onderzoek dat deze diensten maar weinig inspecteren en bedrijven bijna niet straffen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden