Herdenking Februaristaking

‘Mijn vader is niet gaan staken om doodgeschoten te worden’

Marjan de Boo, achterkleinkind van stakingsleider Joop IJisberg, op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam. Beeld Martijn Gijsbertsen
Marjan de Boo, achterkleinkind van stakingsleider Joop IJisberg, op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam.Beeld Martijn Gijsbertsen

Donderdag is het tachtig jaar geleden dat de Februaristaking plaatsvond. Het Verzetsmuseum Amsterdam toont op zijn website de brieven van een van de stakingsleiders, Joop IJisberg.

“Lieve vrouw en kinderen, als je deze brief ontvangt zul je het treurige nieuws alreeds vernomen hebben”, zo schrijft stakingsleider Joop IJisberg vanuit zijn cel als hij zijn doodvonnis heeft gekregen. “Ik zal tot de laatste minuut aan jullie blijven denken en moedig de dood onder ogen zien. Dat zullen de kinderen altijd kunnen blijven zeggen.” De Duitsers zouden hem op 19 november 1942 doodschieten.

De brieven van IJisberg, trambestuurder en drijvende kracht achter de staking bij het Gemeente Vervoerbedrijf tijdens de Februaristaking, vormen een centraal onderdeel van de expositie die het Verzetsmuseum in Amsterdam heeft gewijd aan de staking tegen de Jodenvervolging, die op 25 februari 1941 begon, exact 80 jaar geleden. Wegens corona is de tentoonstelling vooralsnog virtueel.

De rond vijfhonderd briefjes die IJisberg in de zomen van zijn wasgoed naar zijn vrouw had weten te smokkelen, waren tot de jaren tachtig opgeborgen geweest in mappen. “Sommige waren veertig jaar na dato al aan het vergaan”, vertelt IJisbergs kleindochter Marjan de Boo.

Joop IJisberg werd pas negen maanden na de staking opgepakt - veel later dan de honderden die in de dagen erna al in het Lloyd Hotel werden gedetineerd, en vaak zwaar werden mishandeld. Al in maart waren vijf mannen wegens hun rol in de staking geëxecuteerd. IJisbergs rol, als organisator van de tramstaking, was groot: dat de trams niet reden was een zichtbaar signaal dat veel Amsterdammers overhaalde zich aan te sluiten.

Stakingsleider Joop IJisberg in 1942. Beeld
Stakingsleider Joop IJisberg in 1942.

Hoop dat het recht zou zegevieren

IJisberg had kort ondergedoken gezeten, maar was weer teruggekeerd omdat hij voor zijn gezin wilde zorgen. Uit zijn brieven rijst het beeld op van een man die ook vanuit de cel nog probeert hoofd van het gezin te blijven, bijvoorbeeld door zijn vrouw te adviseren vooral een keer tomaten op de markt te kopen. En van een man die tot het eind toe hoopt dat het recht zal zegevieren.

De Boo: “En wat had hij ook helemaal gedaan? Hij had zijn collega’s aangespoord te staken, illegale kranten verspreid en was lid van de verboden communistische partij. In zijn cel blijft hij aldoor hoopvol, dat moest hij natuurlijk ook zijn. Hij dacht: dit regime houdt geen stand, er komt snel een eind aan, die oorlog is straks voorbij.”

Voor de opstand, uniek in Europa, was naast moed misschien ook wel een aan naïviteit grenzend optimisme nodig. De staking, georganiseerd door communisten, was een reactie op een razzia waarbij de Duitsers ruim vierhonderd Joden oppakten. Velen hadden het grove geweld gezien, en waren diep geschokt.

De gemoederen die de stakers destijds beroerden, hun hoop dat ze vrijlating van de afgevoerde Joden en stopzetting van de vervolging konden bewerkstelligen, komen goed naar voren in de vijfdelige podcast van NOS-presentator Rob Trip, te beluisteren op de NOS-site. Trip maakte gebruik van oude opnamen met stakers uit het omroeparchief.

“Als het Pasen was, kregen we matses van onze Joodse buren, en met oud en nieuw brachten wij ze oliebollen. Zo ging je met elkaar om”, vertelt naaister Mientje ten Dam. Al haar collega’s van het naaiatelier, de directrice incluis, voegden zich bij de tienduizenden die die 25ste februari op de been waren, ze liepen langs andere naaiateliers en winkels om ze hun deuren te laten sluiten: “We willen de moffen kwijt! Het gaf je zo’n sterk gevoel.”

Afscheidsbrief van Joop IJisberg, die tijdens de Februaristaking zijn collega’s overhaalde om de Amsterdamse trams niet te laten uitrijden uit protest tegen de Jodenvervolging. Beeld .
Afscheidsbrief van Joop IJisberg, die tijdens de Februaristaking zijn collega’s overhaalde om de Amsterdamse trams niet te laten uitrijden uit protest tegen de Jodenvervolging.Beeld .

Vaak terugkerende vraag is of de staking zin heeft gehad. De Jodenvervolging begon daarna pas in volle heftigheid; nergens in Europa werden immers procentueel zoveel Joden vermoord – 70 procent – als in Nederland. Mientje ten Dam antwoordt op die vraag: “Het heeft zin gehad dat je er alles aan gedaan hebt om het te voorkomen. Dat het niet gelukt is, is wat anders. Maar als je niets gedaan had, was je medeplichtig geweest.”

Op de site van het Verzetsmuseum staan interviews met nabestaanden, onder wie de dochters van Joop IJisberg, de moeder en tante van Marjan de Boo. Tinie IJisberg, moeder van De Boo, vertelt dat ze gekampt heeft met burn-outverschijnselen toen de brieven van haar vader zo’n 35 jaar geleden uit een map bij de schoonfamilie boven water kwamen. Nog steeds kan ze die met moeite lezen.

Maar op de vraag of ze haar vader diens fataal afgelopen verzetsdaad ooit kwalijk heeft genomen, antwoordt ze dat ze juist trots op hem is. “Hij is toch niet gaan staken om doodgeschoten te worden? Zoiets misdadigs, dat kon je je toen toch niet indenken?”

Marjan de Boo (1961) is opgegroeid met de Februaristaking: haar moeder zat in het Herdenkingscomité. “In de kerstvakantie plakten we als kind al postzegels voor brieven aan donateurs.” Sinds 2016 is zijzelf lid van het Herdenkingscomité. “We hadden grootse plannen, dit lustrumjaar, maar het J.D. Meijerplein, waar onder anderen burgemeester Halsema zal spreken, is wegens corona alleen toegankelijk voor een beperkt gezelschap.”

Op NPO1 is vanaf 16.30 de herdenking direct te volgen. De virtuele expositie is te zien op verzetsmuseum.org.

Lees ook:

Herdenking Februaristaking: ‘Burgers sprongen wel voor hun medeburgers in de bres’

“De betekenis van de Februaristaking valt niet te overschatten. In heel Europa is dit het enige massale protest tegen de Jodenvervolging geweest.” Die woorden sprak minister Ferd Grapperhaus (veiligheid en justitie) gisteren bij de herdenking in Amsterdam.

Aangrijpende brief gefusilleerde Februaristaker opgedoken

Na een oproep van het Stadsarchief Amsterdam naar foto’s en persoonlijke verhalen van mensen die meededen aan de Februaristaking is een afscheidsbrief van Willem Kraan opgedoken. Kraan was stratenmaker en samen met Piet Nak de drijvende kracht achter de staking in 1941.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden