InterviewSocioloog Tom Nijs

Met de term ‘van ons’ bakenen populisten net als kinderen hun territorium af

null Beeld Idris van Heffen
Beeld Idris van Heffen

Gevoelens van eigendom – ‘dit is mijn huis’ of ‘dit land is van ons’– spelen een rol bij het bepalen van iemands politieke voorkeur. Dat geldt niet alleen voor de aanhang van rechts-populistische partijen, de krachtige metafoor werkt breder, zegt socioloog Tom Nijs.

Sla er de verkiezingsleuzen van recente jaren op na en de voorbeelden liggen voor het oprapen. De PVV heeft vanaf 2016 de slogan ‘Nederland weer van ONS’ en spreekt in het nieuwe verkiezingsprogramma over ‘Uw Nederland, uw geld, uw zorg’. Forum voor Democratie roept op: ‘Stem Nederland terug’. Maar ook de partij Denk gebruikt al jaren de leus ‘Nederland is van ons allemaal’.

Het gevoel dat iets van jou, of van jouw groep is, is een sterke emotie. “Bijna evolutionair, net als dieren die hun territorium graag afbakenen, of kinderen die al heel jong weten wat van hen is”, aldus socioloog Tom Nijs, die promotieonderzoek doet aan de Universiteit Utrecht. Deze gevoelens vormen de basis waarop opvattingen over migratie of Europese integratie en stemgedrag zijn terug te voeren. Onder begeleiding van Borja Martinović hielden Nijs en andere promovendi in diverse landen enquêtes en deden sociale experimenten.

Verlies van controle

Van de Nederlanders en Britten zonder migratieachtergrond heeft ongeveer twee derde het gevoel dat ‘het land van hen is’, aldus Nijs. Meestal leiden deze sterke eigendomsgevoelens tot een negatieve houding ten opzichte van migratie of de Europese Unie. Bij het brexitreferendum in Groot-Brittannië speelden gevoelens van verlies van controle over het ‘eigen’ land een grote rol. Zie de slogan van brexiteers, Take back control. De Tory-aanhang ervaart, zo ontdekte Nijs, sterkere eigendomsgevoelens dan de Labour-aanhang, maar als Labour-kiezers die gevoelens wel ervaren, vertaalden ook zij dit vaak in een stem voor vertrek uit de EU.

Nijs en zijn collega’s ondervonden daarentegen dat eigendomsgevoelens ook een gevoel van verantwoordelijkheid kunnen oproepen, van maatschappelijke inzet en politieke betrokkenheid. Uit andere sociale experimenten blijkt bijvoorbeeld dat mensen die van tevoren horen dat een park van hen is, bijvoorbeeld met een bord ‘Welkom in uw park’, veel minder afval laten slingeren.

Onderzoeker Tom Nijs. Beeld
Onderzoeker Tom Nijs.

Wie heeft de meeste rechten?

Het onderzoek beperkt zich niet alleen tot Europese landen, vertelt Martinović. Conflictgebieden als Kosovo en Israël en de Palestijnse gebieden en klassieke immigratielanden als Nieuw-Zeeland en Australië maken er deel van uit. Bij een uitgebreide enquête in Australië oordeelden mensen die van tevoren informatie hadden gekregen over de Aboriginals, de oorspronkelijke bevolking, positiever over migratie dan mensen die deze historische informatie vooraf niet kregen.

Volgens Nijs kan dit in de politieke arena leiden tot de vervolgvraag wie de meeste rechten heeft in een land, de groep ‘die er het eerst was’ of de groep ‘die het land heeft opgebouwd’. Zo speelde Denk in campagnefilmpjes met dit idee door beelden te laten zien van arbeidsmigranten die Nederland hielpen opbouwen. Natuurlijk, als socioloog is hij zich ervan bewust dat eigendomsgevoelens niet de enige verklaring zijn voor politieke voorkeuren. Het gevoel van collectief eigendom is daarnaast verweven met complexe verschijnselen als (nationale) identiteit of steun voor soevereiniteit. Maar het is wel een emotie die sterk aanwezig is in het huidige debat. Zie oud-president Donald Trump, een meester in het inspelen op gevoelens (‘Take our country back’) dat de VS hem en zijn aanhang zijn afgenomen.

Verkiezingen 2021: Asiel en migratie

In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart belicht Trouw steeds een week lang onderwerpen die tijdens de campagne en daarna een belangrijke rol zullen spelen. Deze week staat in het teken van asiel en migratie. Volgende week komt kansen(on)gelijkheid aan bod.

Wie de eigenaar van een land is, bepaalt de regels, is dominante uitleg die rechts-populistische partijen eraan geven. ‘Unser Land, Unsere Regeln’, aldus de campagneslogan van de Duitse anti-migratiepartij AfD. Nijs verbaast zich erover – al heeft hij dit niet verder onderzocht – dat middenpartijen niet vaker een beroep doen op het verantwoordelijkheidsgevoel dat samengaat met gevoelens van collectief eigendom, zoals een huis waarin je de sfeer goed houdt en de boel op orde maakt. Nu zijn het volgens hem vooral anti-migratiepartijen die strategisch munt slaan uit deze oergevoelens.

Beluister ook de podcast Wijsneuzen 

De politiek vindt het asielbeleid belangrijker dan de kiezer, maar waarom? Over die vraag spreken Frits van Exter en Menno Hurenkamp met Trouw-redacteur Wendelmoet Boersema en oud-politica Naïma Azough.

Lees ook:

De schaduw van Moria: opvang van vluchtelingen als eeuwig twistpunt in de politiek

Het conflict over de opvang van migranten in Griekse vluchtelingenkampen brak de coalitie bijna in tweeën. Hoe migratie een ideologische splijtzwam zal blijven, ook na de verkiezingen.

Bente Becker: ‘Het asielverhaal van de VVD is niet hard maar humaan, dat geloof ik oprecht’

Kamerlid Bente Becker, vierde op de VVD-kandidatenlijst voor de verkiezingen, is het gezicht van het harde asiel- en migratiebeleid van de VVD. Streng en rechtvaardig, vindt ze zelf. ‘Ik geloof niet dat je menselijker bent als je de grenzen openstelt.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden