Covidmedicijnen

Meeste farmaceuten krijgen onvoldoende voor eerlijke verdeling covid-middelen

Een zorgmedewerker in Kenia bereidt een vaccinatie met AstraZeneca voor. AstraZeneca is een van de farmaceuten die een lagere prijs rekende voor lagelonenlanden. Beeld REUTERS
Een zorgmedewerker in Kenia bereidt een vaccinatie met AstraZeneca voor. AstraZeneca is een van de farmaceuten die een lagere prijs rekende voor lagelonenlanden.Beeld REUTERS

Van de makers van alle covid-medicijnen en -vaccins scoort twee derde een onvoldoende in een mensenrechtenonderzoek. Het schort bijvoorbeeld aan een eerlijke verdeling over de wereld.

Marten van de Wier

Stel je voor: vaccins en medicijnen zouden tijdens deze covid-pandemie eerlijk verdeeld worden over de wereld. Farmaceutische bedrijven delen hun kennis om dat voor elkaar te krijgen, zijn transparant over de winst die ze maken, en vragen geen exorbitante prijzen. Dat zou – vanuit de mensenrechten geredeneerd – het ideale plaatje zijn, vindt de stichting Farma ter Verantwoording, een kritische waakhond van de medicijnindustrie.

De stichting legde dertig medicijnen en vaccins van 26 fabrikanten langs een mensenrechten-maatlat. Volgens Farma ter Verantwoording gaat het om vrijwel alle middelen die wereldwijd tegen covid op de markt zijn gebracht. Bijna twee derde scoort ondermaats, oordeelt de stichting. Ze voldoen voor minder dan de helft aan negentien mensenrechtencriteria.

Farmaceuten werden beoordeeld op transparantie en een eerlijke verdeling van vaccins

De stichting baseerde zich op een lijst met 47 mensenrechtennormen voor de medicijnindustrie van de Verenigde Naties. “Wij selecteerden daarvan de 19 die het meest relevant zijn in deze pandemie”, stelt voorzitter Wilbert Bannenberg. De onderzoekers keken onder andere naar transparantie, internationale samenwerking, (on)gelijkheid tussen arme en rijke landen en het delen van informatie en technologie.

Interessant zijn de verschillen tussen de grote internationale spelers. Van de vijf vaccins die in Nederland worden gebruikt, scoort het Amerikaanse Novavax het slechtst: 41 procent. Anders dan de andere vier, heeft Novavax bijvoorbeeld geen statement over zijn mensenrechtenbeleid op zijn website staan.

De vaccins van Moderna en Pfizer, die nu het meest gebruikt worden, voldoen aan de helft van de criteria. Die van AstraZeneca en Janssen aan 59 procent.

Vanaf het begin van de pandemie kozen Janssen en AstraZeneca ervoor hun vaccins vaker te leveren aan lage-inkomenslanden, zo stelt Bannenberg. Ze zijn ook meer bereid om hun vaccin door lokale bedrijven te laten maken en om technologie te delen. Anders dan Moderna hanteren ze een lagere prijs voor lagelonenlanden. En AstraZeneca is als enige van de vijf open over zijn winstmarge.

Farmareus MSD scoort met mensenrechtenbeleid

AstraZeneca en Janssen laten zien dat winst maken samen kan gaan met het respecteren van mensenrechten, stelt juriste Rosalind Turkie, een van de onderzoekers. Nog sterker geldt dat voor de Amerikaanse farmareus MSD. Met het antivirale middel Molnupiravir haalt MSD een score van 72 procent en een tweede plek op de lijst. MSD heeft een uitgebreid mensenrechtenbeleid, en werkt samen met bedrijven in onder andere India om zijn medicijn te produceren voor honderd lage-inkomenslanden.

“Het gaat ons er niet om dat bedrijven geen winst mogen maken. Zolang het geen onredelijk hoge winst is, en de prijzen eerlijk zijn”, zegt Turkie. “Een bedrijf als Pfizer maakt een excessief hoge winst, en schiet op mensenrechten tekort”, vindt Turkie.

Vooral bij het delen van patenten en op het gebied van transparantie schieten de meeste medicijnmakers in de ogen van de stichting tekort.

‘Meeste bedrijven voldoen pas aan de normen als ze gedwongen worden’

De meeste fabrikanten voldoen vooral aan de normen als ze gedwongen worden door wetgeving, constateert voorzitter Bannenberg. Zo stellen vrijwel alle bedrijven data uit hun klinische testen via een onafhankelijke database ter beschikking aan andere fabrikanten, omdat dat in Europa en Amerika nu eenmaal verplicht is.

Bannenberg vindt dat op Europees of nationaal niveau daarom hardere eisen moeten worden gesteld. Tegenover een beter beleid in de lagelonenlanden mag volgens hem dan best een ‘iets hogere prijs’ in Europa staan.

Het hoogst op de lijst staat een Amerikaans non-profit-vaccin dat in India is ingezet: dat voldoet aan driekwart van de criteria. Onderaan bungelt een Russisch vaccin (22 procent), vanwege een gebrek aan transparantie en samenwerking.

Lees ook:

Moet ik (26, kerngezond) mijn vaccin weigeren zodat kwetsbaren in arme landen eerder aan de beurt zijn?

Maarten van Gestel (26) voelde zich ongemakkelijk bij zijn covid-vaccinatie. Want oude, kwetsbare inwoners van arme landen moeten nog zo lang wachten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden