Koningin Máxima tijdens een werkbezoek aan het OLVG in Amsterdam-Oost.

InterviewMarcia Luyten

Máxima-biograaf Marcia Luyten: ‘Haar Argentijnse vrienden praten makkelijker dan haar Nederlandse’

Koningin Máxima tijdens een werkbezoek aan het OLVG in Amsterdam-Oost.Beeld ANP

Vriendinnen in Argentinië praten met meer gemak over Máxima dan bekenden van nu, merkte Marcia Luyten. Ze besloot een biografie in twee delen te schrijven.

Een biografie schrijven over een levend persoon kent beperkingen, schrijft Marcia Luyten in de inleiding van haar boek over koningin Máxima – springlevend en wel, binnenkort wordt ze vijftig. Bij een koningin zijn de beperkingen extra groot: leden van het Koninklijk Huis kon Luyten niet interviewen, relevante archieven zijn niet toegankelijk. Wel gaf de Rijksvoorlichtingsdienst te kennen er ‘geen bezwaar’ tegen te hebben dat Luyten mensen uit Máxima’s omgeving zou interviewen.

Dat haalde de voormalig Buitenhof-presentator, geen fervent Oranjevolger, over de streep toen haar uitgever haar vroeg dit boek te schrijven. Wegens de genoemde beperkingen noemt Luyten het geen biografie maar een biografisch portret.

Met zusje Inés, 1986. 
Uit Máxima Zorreguieta, ­Moederland. Beeld
Met zusje Inés, 1986. Uit Máxima Zorreguieta, ­Moederland.

“Zonder de instemming van de RVD had ik dit helemaal niet kunnen doen”, vertelt ze. “Mensen in hun omgeving­­ vertellen anders nooit over Willem-Alexander en Máxima, uit piëteit voor hun privacy, of om hun vriendschap niet op het spel zetten.” Haar bronnen, onder wie jeugdvriendinnen van Máxima, houdt Luyten anoniem. De uitgever beschikt wel over een lijst met wie wat zei.

U bent, afgaande op het boek, geen mensen ­tegengekomen die slecht over haar dachten?

“In elk geval delen ze dat niet zo snel. Ik hoop wel dat ik een goed beeld schets van Máxima’s jeugd, van haar familie en omgeving die haar hebben gevormd.”

Dit boek is het eerste deel en gaat vooral over Máxima’s jeugd. Waarom twee delen?

“Tijdens het schrijven merkte ik dat een soort ­stijlbreuk ontstond tussen het deel dat zich afspeelt in Argentinië en dat in Nederland. Máxima’s vrienden in Argentinië praten makkelijker, omdat ze een afgeronde geschiedenis met haar hebben, en minder bang zijn dat ze schade toebrengen aan hun vriendschap omdat die al zo langdurig is.”

Luyten begint met een typerend incident. Op de ­katholieke universiteit houdt een priester-docent tijdens het college theologie een vertoog over de onder­geschikte rol van de vrouw: die dient het huishouden te doen en haar man te verzorgen. “Als het klopt wat u zegt, waarom zouden wij vrouwen dan naar de univer­siteit komen?”, vraagt Máxima. Ze kan haar boeltje pakken. Ze komt er niet meer in.

U benadrukt dat geen medestudent haar bijviel.

“Ja, maar die medestudenten waren verbaasd dat ik daarover verbaasd was. Een jaar daarvoor had zich een incident voorgedaan waarbij een hoogleraar een stoel had gegooid naar een paar studenten die niet opletten. Een protestbrief naar de decaan had als enig resultaat dat die hen waarschuwde: het enige wat je hier te doen staat, is studeren, en anders rot je maar op. Dat tekent de gezagsverhoudingen op die universiteit, nog maar een paar jaar na het repressieve bewind van de junta.

Staatsieportret uit 2018 Beeld Erwin Olaf, RVD
Staatsieportret uit 2018Beeld Erwin Olaf, RVD

“En die vraag van Máxima tekent haar. Argentinië is doortrokken van machismo, maar een ondergeschikte rol voor de vrouw is niet iets wat Máxima heeft meegekregen van haar school of opvoeding. Integendeel, haar vader was daarin heel vrijzinnig.”

Die vader is Jorge Zorreguieta, over wie we in Nederland veel zouden horen, omdat hij geweerd werd bij Máxima’s huwelijk. Als technocraat maakte hij carrière in de bond van grootgrondbezitters, de heersende klasse waartoe hij zelf niet behoorde. Eind jaren zeventig schopte hij het tot staatssecretaris van landbouw onder dictator Jorge Videla.

Vader Zorreguieta is in Luytens beschrijving een vat vol tegenstellingen: een katholiek die erop stond dat zijn dochters naar catechisatie gingen, maar die zijn vrouw verliet voor een ondergeschikte, de latere moeder van Máxima. Hij was anti-communist, maar zag er geen been om in China en de Sovjet-Unie grote landbouw-exportopdrachten in de wacht te slepen.

Luyten: “Argentinië is een land van tegenstrijdig­heden. Daarvan zie je allerlei sporen in Máxima terug. Zo was ze als kind best chaotisch, maar leeft ze nu een zeer gecontroleerd, gedisciplineerd bestaan. Ze is spontaan en extravert, maar tegelijkertijd behoorlijk perfectionistisch in haar werk, terwijl perfectionisme vaak voorkomt bij introverte persoonlijkheden.”

“Jorge Zorreguieta was ambitieus en erg loyaal aan de organisaties en later de regering waarvoor hij werkte. Zijn taak was zo veel mogelijk geld binnen te halen met de export van vlees, tarwe, mais, en soja. Zijn toewijding aan die taak woog veel zwaarder dan ideologische scherpslijperij. Hij bleef onverbiddelijk loyaal aan de groep: tot op hoge leeftijd trof hij voormalige kabinets­leden uit de tijd van de junta voor lunches en andere ­bijeenkomsten.”

Zorreguieta heeft steeds bestreden dat hij wist van de verdwijningen, moorden en martelingen tijdens Videla’s bewind. “Binnen het departement van landbouw was men niet op de hoogte van de onderdrukking”, schreef hij in een verklaring in 2001, toen Máxima en Willem-Alexander hun verloving bekendmaakten. Luyten onderschrijft in haar boek argumenten die tegen zijn onwetendheid pleiten.

Uit Máxima Zorreguieta, ­Moederland. Beeld
Uit Máxima Zorreguieta, ­Moederland.

Zorreguieta heeft in Argentinië nooit publiekelijk afstand genomen van de junta?

“Nee, zijn loyaliteit heeft hem dat belet.”

En Máxima?

“Zij heeft wel bij diverse gelegenheden afstand genomen van martelingen en moorden. Allereerst bij de verloving, maar ook bij andere gelegenheden getuigde ze van afschuw over de mensenrechtenschendingen van het regime-Videla. Ik kom daar uitgebreider in het tweede deel op terug.”

Máxima groeide op terwijl extreem-linkse terroristen aanslagen pleegden op vertegenwoordigers van het regime en hun gezinnen. Het gezin-Zorreguieta, en dus ook Máxima, was potentieel doelwit. Luyten: “Haar moeder heeft zwaar onder de angst daarvoor geleden, en die angst was heel reëel: in hun naaste omgeving vielen slachtoffers door terreur. Telkens wanneer haar man naar zijn werk en de kinderen naar school gingen, zal ze hebben gevreesd dat hun iets zou worden aangedaan.”

Máxima’s moeder was zeer streng. Zoals Luyten schrijft: ‘De ondertiteling bij het dagelijks leven kwam in de gebiedende wijs. Zit rechtop. Eet netjes. Ruim je kamer op. Eet niet zoveel. Kam je haar. Maak je huiswerk. Blijf van de chocolade af. Speel gitaar. Vouw je ­kleren op. Truien bij truien, niet tussen de polo’s.’

Máxima heeft zelf ooit gezegd dat haar moeder ‘ziek van angst’ is geweest. Was haar moeder misschien ook vanwege die angst zo streng?

“Daar speelden denk ik twee zaken mee. Haar moeder was zelf ook heel strikt opgevoed. Ze stelde die strenge eisen ook weer aan haar kinderen. Maar haar angst is denk ik zeker van grote invloed geweest op de opvoeding van Máxima en haar broer Martín: de druk zal haar moeder minder tolerant hebben gemaakt. Ze was veel meer ontspannen tegenover haar jongere broer en zus, die opgroeiden nadat de junta was verdwenen.”

Ook school stelde hoge eisen aan Máxima. Ze ging vanaf haar vijfde naar een Engelstalige meisjesschool. Die stoomde elitekinderen klaar voor universitair onderwijs. Vrouwen moesten op eigen benen staan, kreeg Máxima zowel daar als thuis mee. “Alhoewel”, zegt Luyten, “veel schoolvriendinnen na hun trouwen toch weer de traditionele rol gingen vervullen. Maar leerlingen kregen vrouwelijke rolmodellen, zoals Florence Nightingale, die zich in weerwil van een mannelijke ­orde onafhankelijk opstelden en carrière maakten. Máxima heeft er geleerd om zelfstandig te denken en kritische vragen te stellen.”

‘Zusterschap’ heet het hoofdstuk waarin Luyten uitgebreid stilstaat bij de grote rol die sterke vrouwen in Máxima’s omgeving hebben gespeeld in haar leven, en bij de langdurige vriendschappen die ze aangaat en tot op de dag van vandaag koestert. ‘Eenmaal in Nederland zal ze in haar schoonmoeder [Beatrix] een krach­tige vrouw vinden, die een belangrijke rol gaat spelen in haar leven’, schrijft Luyten. ‘In een omgeving die hecht aan tradities groeide Máxima Zorreguieta op tot een vrouw die de rechten van vrouwen verdedigt.’

Jorge Zorreguieta met zijn kinderen Inés, Martín, Máxima en Juan, 1985.
Uit Máxima Zorreguieta, ­Moederland. Beeld
Jorge Zorreguieta met zijn kinderen Inés, Martín, Máxima en Juan, 1985.Uit Máxima Zorreguieta, ­Moederland.

Het boek beschrijft een scène op een vrouwenconferentie in 2017. Enkele topvrouwen, onder wie bondskanselier Merkel, Ivanka Trump, Christine Lagarde (destijds IMF-directeur) en Máxima zitten op het podium. Een journaliste vraagt Merkel of zij zich feminist noemt. Merkel aarzelt, zegt dat ze niet met de veren van feministische voorvechters wil pronken.

Gevraagd wie zich dan wel feminist noemen, steken Ivanka Trump en Christine Lagarde hun vinger op. Máxima niet. “What’s in a name?”, zegt Máxima. “Ik wil dat alle vrouwen een keuze hebben. Dat ze kansen hebben die ze kunnen grijpen. Dat ze zich gelijkberechtigd weten, dat ze trots kunnen zijn op zichzelf. Als dát mij een feminist maakt, dan ben ik er een.”

Dat klinkt alsof Máxima erover aarzelt, toch?

“Ik denk dat je haar hier van haar diplomatieke kant ziet: ze wilde ook Merkel niet in verlegenheid brengen. Dat heeft ze van haar vader, die naast een goede onderhandelaar ook een topdiplomaat was. En ik zie eigenlijk geen aarzeling, ze is juist soeverein, ze laat zich niet opjutten door Lagarde en de andere vrouwen die zich na Merkels aarzeling juist luidruchtig afficheren als feminist. Ze kiest haar eigen koers.”

Máxima kiest na haar school voor een studie economie – een eerste stap in een carrière naar een nogal door mannen gedomineerde omgeving van snelle bankiers in New York. Volgens Luyten hing die keuze samen met de positie van haar familie. Het gezin was omgeven door de superrijken van Argentinië, maar haar vader was zelf niet zo vermogend dat hij de grote economische klappen die Argentinië regelmatig troffen zonder kleerscheuren kon doorstaan.

New York, 1996.
Uit Máxima Zorreguieta, ­Moederland. Beeld
New York, 1996.Uit Máxima Zorreguieta, ­Moederland.

Luyten: “Ze gingen op dure strandvakanties naar toplocaties, ze gingen skiën, ze hadden een chalet in de bergen, haar vader had een goed inkomen. Maar ze ontbeerden het kapitaal, het vermogen van de bovenklasse, waarmee ze omgingen.”

Gezien haar latere bankierscarrière in New York had het voor de hand had gelegen dat Máxima bedrijfseconomie zou kiezen. Maar ze studeerde macro-economie. Waarom?

“Argentinië duikelde van de ene crisis in de andere, daarom wilde Máxima de financiële economie doorgronden. En ze heeft van meet af aan iets willen betekenen. Bovendien gold voor haar ook wat voor haar vrienden gold: ze ging voor het moeilijkste, voor de harde wis­kundige modellen.”

Wilde ze ook niet gewoon graag heel rijk worden en het breed laten hangen?

“Nou, Máxima heeft wel een grote hekel aan on­zekerheid. Maar de Argentijnse ‘aristocratie’ is in haar mores erg gericht op Europa. Je etaleert je rijkdom niet, dat is iets voor de nouveaux riches. Máxima arriveerde in Manhattan toen het allemaal niet op kon, zoals in de film The Wolf of Wall Street, met bankiers in pak die zich overgaven aan drank, drugs en seks. Maar dat was aan de top, Máxima zat daar niet in, alhoewel, zoals ik het omschrijf, ‘de overdaad aan de top een pigment is waarvan de kleur door heel Wall Street uitvloeit’.”

U beschrijft hoe bekende sterke vrouwen in de Argentijnse geschiedenis zich publiekelijk geheel ten dienste van hun man stelden, zoals Eva ‘Evita’ Perón, terwijl ze in feite de dienst uitmaakten. Doet Máxima dat ook met koning Willem-Alexander?

“Ha, nou vraagt u me vooruit te lopen op mijn volgende boek. Echt, dat weet ik niet, mijn ideeën over Máxima’s rol als koningin zijn nog niet uitgekristalliseerd.”

Wanneer komt dat volgende deel?

“Ik heb driekwart van de research daarvoor gedaan, maar ik weet nog niet wanneer het af is. Mijn uitgever hoopt eind volgend jaar.”

Marcia Luyten (1971) is schrijver, journalist en presentator. Ze is invaller bij het radioprogramma Met het oog op ­morgen en schrijft onder meer voor Vrij Nederland. Ze schreef meerdere boeken, waaronder Het geluk van Limburg (2018).

null Beeld

Marcia Luyten
Máxima Zorreguieta. Moederland
De Bezige Bij;
352 blz. € 26,99

Lees ook:

Koningin Máxima bracht haar luisterend oor naar Texel en ‘waande zich even op vakantie’

Op Texel hoorde én merkte koningin Máxima donderdag dat de terugkeer van toeristen met anderhalve meter afstand houden niet eenvoudig zal zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden