ReportageCannabishandel

Massatoerisme en coffeeshops: Amsterdam is het zat. Is een blowverbod de oplossing?

De cannabis drive-in bij station Sloterdijk. Amsterdam wil verkoop aan buitenlandse toeristen verbieden. Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication
De cannabis drive-in bij station Sloterdijk. Amsterdam wil verkoop aan buitenlandse toeristen verbieden.Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication

Amsterdam heeft genoeg van massatoerisme en de bijbehorende coffeeshops. Een verkoopverbod van cannabis aan buitenlanders moet soelaas brengen.

Wat burgemeester Eberhard van der Laan niet durfde, wil Femke Halsema wel doen: het verbieden van cannabisverkoop aan buitenlanders. Samen met een aantal andere maatregelen moet dat de Amsterdamse binnenstad weer leefbaar maken. De burgemeester wil een einde aan de overlast door massa- en drugstoerisme en wil ook de drugscriminaliteit aanpakken.

Door het massatoerisme is de vraag naar cannabis ‘geëxplodeerd’, zegt de burgemeester, die eind januari haar nota Aanpak Binnenstad presenteerde in de gemeenteraad: “Corruptie en overlast zijn niet meer te tolereren, waarbij coffeeshops een belangrijke rol spelen.”

Volgens onderzoeksbureau Breuer&Intraval bezochten in 2018 3 van de 19 miljoen toeristen 5 à 6 maal een Amsterdamse coffeeshop. Bovendien kent de regio bijna 100.000 regelmatige gebruikers. Een gram kost 10 tot 15 euro. Een pre-corona schatting van de jaaromzet van de 168 coffeeshops in de stad (bijna een derde van heel Nederland) komt uit op minimaal honderd miljoen euro. Btw betalen hoeft niet, omdat cannabis officieel verboden is. Intraval concludeerde voor Trouw in 2016, vóór de toerisme-explosie, dat een gemiddelde Nederlandse coffeeshop 1,7 miljoen euro omzet.

Faliekant mislukt

Al in 2012 wilde burgemeester Van der Laan criminele inmenging tegengaan en een ‘kleinschalige, transparante branche’ creëren. Landelijk was de wens om drugstoerisme te weren. Die opzet is faliekant mislukt, vandaar dat Halsema een hardere aanpak voorstaat.

Maar wat gebeurt er als miljoenen buitenlanders niet meer legaal wiet of hasj kunnen kopen? Van der Laan durfde invoeren van een koopverbod voor toeristen – het zogeheten ‘ingezetenencriterium’ – niet aan, vanwege ‘zeer negatieve ervaringen’ met straatdealers.

Kwetsbare jongeren

Raadsleden zijn vooral bang voor illegale straathandel: dat is hun grootste bezwaar tegen Halsema’s plannen. PvdA-raadslid Soufyan Mbarki ziet tegengaan van straathandel als hoofdprioriteit en wil afnemers van minderjarige dealers vervolgen. Ook D66, GroenLinks en Denk maken zich zorgen een potentiële groep die toeristen voor snel geld van illegale waar voorziet. “Juist kwetsbare jongeren zullen worden verleid”, aldus raadslid Sheher Khan van Denk. “Onze jongeren zijn geen proefkonijnen.”

Criminoloog Ton Nabben van de Hogeschool van Amsterdam sluit zich bij die vrees aan: “Dealers zullen toeristen opwachten bij CS, Schiphol, hotels en campings”. Hij onderzocht steden met drugstoeristen zoals Breda, Maastricht, Roermond en Venlo, toen die in 2013 verkoop aan buitenlanders verboden. “Een deel van de toeristen bleef weg, maar de handel verplaatste zich ook. Forensdealers gingen vanuit Rotterdam of Utrecht in Maastricht werken. Al snel reden ze in dure auto’s, met pakken geld op zak.”

Een klant koopt wiet in Amsterdam Beeld Hollandse Hoogte
Een klant koopt wiet in AmsterdamBeeld Hollandse Hoogte

Maastricht is tevreden

Nabben spreekt van een wisselend succes. Maastricht en Breda slaagden er wél in de straathandel terug te dringen. Zij zijn tevreden, dankzij het verkoopverbod. “Het coffeeshoptoerisme, met bijbehorende overlast van drugsrunners en dealers, is gigantisch afgenomen”, aldus een woordvoerder van de gemeente Maastricht. De aanpak is wel een kwestie van lange adem en bijsturen, waarschuwt hij: “Een overlastmeldpunt gaf ons informatie zodat wij gericht konden handhaven”. Eindhoven maakte een draai en heeft het ingezetenencriterium weer afgeschaft om van straatdealers af te komen. De stad heeft slechts tien procent drugstoeristen, wat het besluit makkelijker maakte.

Nabben denkt dat Amsterdam te sexy is: jongeren zullen blijven komen voor clubs en festivals, hasj en bier, grachten en Vondelpark. De criminoloog mist alternatieven voor een verkoopverbod, zoals een substantieel deel van de coffeeshops uit de binnenstad verplaatsen naar de stadsrand. “Met een terras waar je kunt blowen met een shake en salade. Dat haalt de vraag uit de volle binnenstad weg, zeker als je daar een blowverbod instelt.”

En de zorgen over straathandel door een verkoopverbod voor buitenlanders? Halsema werpt tegen dat die handel allang bestaat. Jaarlijks houdt de politie zo’n 1500 dealers in nep-, hard- en softdrugs aan.

Drugsgebruik onder Amsterdammers

Denk-gemeenteraadslid Sheher Khan wil de drugsdiscussie breder trekken. “Laten we niet alleen het gebruik bij toeristen, maar ook bij inwoners van Amsterdam ter discussie stellen. Er is een direct verband tussen vraag en aanbod.”

Die vraag blijft onverminderd hoog. Uit een recent gepubliceerd onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt dat ongeveer een miljoen mensen op jaarbasis weleens cannabis gebruikt. Onder jongeren is dat aandeel veel hoger. Bijna een kwart blowt weleens. De lockdowns hebben geen positieve invloed. Veertig procent van de mensen die voor maart vorig jaar cannabis gebruikte, zegt dat tijdens de eerste lockdown meer te zijn gaan doen.

Dat de normaliteit van drugs terugslaat op kwetsbare jongens, ziet Khan dagelijks. Hij werkte jaren met jongeren. “Juist zij weten de weg naar hulp niet snel te vinden en worden geronseld voor illegale activiteiten.” De Nationale Drug Monitor 2020 meldt dat regelmatig cannabisgebruik hoger is in grote steden (6,2 procent), onder jongere mannen, en het hoogst onder niet-westerse volwassenen met een migratieachtergrond (8,4 procent). Khan: “Een kennis van mij is op zijn 35ste nog steeds psychotisch, doordat hij begon met blowen op zijn dertiende”.

Coffeeshop Boerejongens heeft speciale Covid-arrangementen gemaakt, zoals de plastic verdelers op de toonbank.
 Beeld Hollandse Hoogte
Coffeeshop Boerejongens heeft speciale Covid-arrangementen gemaakt, zoals de plastic verdelers op de toonbank.Beeld Hollandse Hoogte

Meeloopgedrag en recrutering

Veel jongens uit kwetsbare buurten hebben een achterstand, soms komt daar een licht verstandelijke beperking bovenop, weet Khan: “Blowen is stoer maar kan leiden tot schooluitval. Ze worden suf, vertonen meeloopgedrag. Blowen versterkt de achterstand. En juist in hun wijk stikt het van coffeeshops. Dat lijkt progressief maar moet je absoluut niet willen.” Trimbos weet dat zichtbaarheid kan leiden tot hoger gebruik, reden waarom de overheid nu tabak aanpakt.

Bijkomend risico is volgens Khan dat deze jongens vatbaar zijn voor recrutering als straatdealer. “Dan sleur je niet alleen zo’n jongen de illegaliteit in, maar ook tientallen gezinnen.”

Halsema deelt de zorgen over een explosie aan straatdealers niet. Zij denkt dat hun aantal net zo goed kan stabiliseren. Uit gemeentelijk onderzoek blijkt namelijk dat veel budgettoeristen die komen om te blowen, bij een verbod wegblijven. Een ander deel zal zich niet op de illegale markt begeven.

Dat Halsema drugsgebruik wil de-normaliseren, noemt de politie positief, want zonder vraag is er geen aanbod. Na doorvoering van verkoop aan toeristen lijkt een forse inzet en goede handhaving door politie en boa’s wel essentieel. Dan zal de markt uiteindelijk tot rust komen, verwacht de politie. Die waarschuwt dat harddrugsdealers en -bendes straks ook softdrugs voor straathandel leveren. De toeleveringsmarkt voor harddrugs en softdrugs is niet gescheiden, weet de politie. Zo begon de verdachte drugsbaas Ridouan T. zijn carrière met een hasjlijn, waarna hij een cocaïne-imperium opbouwde. De politie rolde in 2019 3600 hennepkwekerijen op, en ziet dat cannabis een ‘instapdelict’ kan zijn, waarna criminelen overgaan op lucratievere drugs.

Woonwijken

De aanpak van Halsema volgt een landelijke omslag. Decennialang was de kern van het Nederlandse drugsbeleid schade beperken. In 2019 noemt het ministerie van Volksgezondheid voor het eerst het voorkómen van drugsgebruik als doelstelling. Pas in 2019 werd het landelijk beleid van het ministerie van Justitie om ondermijning en criminaliteit door drugs tot prioriteit te maken.

Het kost natuurlijk tijd eer de boodschap in het buitenland doorsijpelt. Maar omdat 100 van de 168 coffeeshops in Amsterdam op toeristen zijn gericht (tegen 12 in Eindhoven, 8 in Breda en 14 in Maastricht) zal het aantal coffeeshops verminderen.

Bij Boerejongens in de Baarsjes stapt een Israëliër (35) op de fiets met één gram wiet om met zijn vrouw een verjaardag te vieren. Het stel woont al vijf jaar in Amsterdam, en is erg voor een verkoopverbod voor buitenlanders: “Je moet ergens een grens trekken en ook niet aan tieners verkopen.”

De cannabisshop ligt recht tegenover kinderdagverblijf Barboleta. Het verbod op coffeeshops geldt alleen in de buurt van scholen. Denk-raadslid Khan raakt in gesprek met een moslim met afgeschoren snor en lange baard. De man (42) komt uit Den Haag en heeft de maximale vijf gram gehaald. “Ik rook dagelijks en ben begonnen op mijn 14de.” Ook hij is voor een blowverbod voor toeristen want ‘dan is er meer voor ons’. Wel waarschuwt deze gebruiker voor het gevaar voor de jeugd: “Bij hen moet je het honderd procent ontmoedigen.”

Khan roept burgemeester Halsema op ook coffeeshops in woonwijken te onderzoeken. De Baarsjes vroeg daar tien jaar geleden al om, net als stadsdeel Centrum. Khan: “Doe meer aan preventie, en ondersteun gezinnen, zodat deze jongens op school blijven en geen dealer worden”.

Criminoloog Nabben voorspelt dat het landelijke softdrugsbeleid – gedogen aan de voordeur, verbieden aan de achterdeur – blijft ‘dooretteren’: “Maak eindelijk goede afspraken die de drugsmarkt reguleren. Met belastinginkomsten, een transparante keten én de kennis hoe sterk de waar is, net als bij alcohol.”

Blinkende cannabis drive-in bagatelliseert effect drugsgebruik

Zeker honderd klanten schuifelen deze middag de Betty Boop coffeeshop Sloterdijk, nabij station Sloterdijk, in en uit. Het jongste concept van eigenares Mariska van Putten van Boerejongens loopt als een tierelier. Binnen is het strak marmer en goudkleur wat er blinkt. Zo clean is ook de uitstraling met bediening in witte jassen, inclusief ‘cannabis sommelier’. Buiten bewaren aardige mannen met een bolhoedje de orde.

Ernaast zijn panden - gesierd met hetzelfde logo - van Amsterdam Genetics, een toeleverancier van coffeeshops, en SupMedi, dat voedingssupplementen en snacks met cannabisolie verkoopt. Sommige cannabiswaar ziet eruit als tabletjes in medicijnstrips. ‘Gebruik kan hartkloppingen, transpiratie en misselijkheid veroorzaken. Dat is onplezierig maar niet gevaarlijk’, schrijft Amsterdam Genetics. De cijfers over de ruim 2100 patiënten die na drugsgebruik jaarlijks in paniek de spoedeisende hulp van het OLVG bezoeken, zijn hier wellicht onbekend. Nieuw onderzoek van dit ziekenhuis legt een relatie tussen cannabis, hartklachten en zelfs hartinfarcten.

‘Getest in het laboratorium van het ministerie van gezondheid’, staat er in het Engels op de folder van SupMedi. Medische kwakzalverij, zegt Khan. Misleiding, aldus een veiligheidsdeskundige van de nationale politie. Het ministerie test alleen medicinale cannabis, en die is uitsluitend op recept verkrijgbaar in de apotheek. Op Instagramaccounts is te lezen dat cannabis kalmerend werkt en goedkoper is dan therapie. Sommige producten zijn verrijkt met vitamines. De trend lijkt cannabis als gezond product aan te prijzen. ‘De beste keus voor een beter leven’, staat op een folder van SupMedi. Het bedrijf zegt dat de folder onjuiste en verouderde informatie bevat en heeft die intussen verwijderd.

In een eerdere versie van dit artikel stond dat de verslaggever de cannabis drive-in Amsterdam Genetics bezocht. De naam van de coffeeshop is echter Betty Boop coffeeshop Sloterdijk, het bedrijf Amsterdam Genetics zit ernaast en heeft hetzelfde logo. Ook is toegevoegd dat SupMedi een folder met onjuiste informatie inmiddels heeft verwijderd.

Lees ook:

Burgemeester Halsema wil blowverbod toeristen om overlast te beperken

Amsterdam wil in één klap zowel de Wallen, cannabisgebruik door buitenlanders als het uit de hand gelopen toerisme aanpakken. Een historische omslag, aldus raadsleden. Bewoners en de hotelbranche juichen.

Lees ook:

Cannabis blijkt schadelijker voor het hart dan gedacht

Voor het eerst onderzochten artsen het effect van cannabis op het hart. De helft van de patiënten die overdoseren, krijgt tijdelijke hartproblemen. Bij een kleine groep 50-minners leidt dit tot een hartinfarct.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden