Interview Rechtszaak privacy

Leven zonder data achter te laten? Dat betekent offers brengen

Beeld anp

Michiel Jonker maakt er zijn dagtaak van te strijden voor zijn én uw privacy. ‘Nu verleiden ze ons met kortingen in ruil voor data. Maar wanneer gaat verleiden over in dwang?’

Hij zwemt tegen de stroom in. Daarvan is Michiel Jonker zich bewust. Terwijl veel mensen hun schouders ophalen als het over privacy gaat, probeert hij te leven zonder overal privégegevens achter te laten. Het levert hem in de kroeg vragen op als: Waarom doe je zo moeilijk? Wat heb je te verbergen? Of: Ach, die privacy hebben we toch al lang niet meer?

Maar voor de Arnhemmer is het menens. Vandaag staat Jonker opnieuw in de rechtszaal vanwege de ov-chipkaart, die het in zijn ogen onmogelijk maakt anoniem van A naar B te komen. Een nieuwe rechtszaak rond de afvalpas die de gemeente Arnhem introduceerde om illegale dumpingen tegen te gaan, is ook al aangekondigd. Tegen beide in zijn ogen volstrekt overbodige privacyschendingen, voerde Jonker al eerder procedures.

Anonimiteit

Want: neem die anonieme ov-chipkaart. Hoe anoniem is die werkelijk? De kaart bevat twee unieke codes. Het geld dat je erop laadt, wordt volgens Jonker niet op de kaart zelf opgeslagen, maar op de server van het achterliggende bedrijf. Om over dat opladen nog maar niet te spreken. Er is in Arnhem één punt, de servicebalie van de NS, waar hij met contant geld het saldo kan verhogen. “En als ik daar binnenstap, staan er direct zeven camera’s op me gericht.”

Het reizen met het ov zonder verlies van privacy noemt Jonker een basisvoorziening, waarop elke burger recht heeft. Datzelfde geldt bijvoorbeeld voor e-mailen zonder dat een bedrijf meeleest, naar de supermarkt gaan voor je dagelijkse inkopen zonder je data achter te laten, of je vuilnis kunnen afgeven zonder dat je adres wordt opgeslagen.

Beeld Louman & Friso

Is dat een principekwestie of maakt u zich echt zorgen dat gegevens worden misbruikt?

“Ik maak me zorgen dat er gewenning optreedt dat overal maar data worden bewaard. Ik heb het eerder eens vergeleken met een net. Steeds wordt er weer een lapje bij genaaid. Als het net eenmaal dicht is, kun je geen kant meer op. Daarom moet je op tijd zeggen: dit lapje is niet nodig.

“Neem de afvalpas hier in Arnhem. Met alleen de informatie over wanneer en hoe vaak ik mijn afval wegbreng, kun je misschien niet zo veel. Maar als je alle datasporen bij elkaar legt, dan verandert dat. Dan kun je gaan profileren.”

Volgens de gemeente wordt de informatie van de afvalpas slechts zeer kort opgeslagen.

“Ook als het maar heel kort is, kan het al gebruikt worden voor profileringsdoelen, of worden gehackt.

“Waar het om gaat, is dat de overheid een monopoliepositie heeft. Als een kledingwinkel je gegevens wil in ruil voor korting, dan kun je nog zeggen: daar doe ik niet aan mee, of ik ga wel naar een andere winkel. Bij publieke diensten heb je die keuzevrijheid niet.

“Die afvalpas is een autoritaire beslissing. De gemeente zegt een probleem te hebben met afvaltoerisme. Dan kun je een dwangmaatregel nemen, zoals ze nu doen: het fysiek onmogelijk maken om zonder pasje afval weg te brengen. Je kunt als gemeente het probleem ook anders oplossen. Bijvoorbeeld door buurgemeenten aan te spreken op hun afvalbeleid, wat blijkbaar afvaltoerisme veroorzaakt.”

Hoe moeilijk is het om te leven zonder datasporen achter te laten?

“Je moet offers brengen. Ik gebruik bijvoorbeeld geen Whatsapp of ­Facebook. Ik kan via die wegen dus geen sociale contacten onderhouden. Als ik op internet ga, dan behandel ik dat als een publiek terrein. Je moet jezelf niet wijsmaken dat je er dingen kunt doen waarvan je niet wilt dat ze worden gezien.

“Ook ik word weleens verleid een uitzondering te maken. Zo kun je bij het arthousetheater in Arnhem niet meer met contant geld betalen. Maar er was een film die ik heel graag wilde zien. Toen heb ik als ­uitzondering met mijn pinpas betaald.”

Veel mensen zullen nu zeggen: wat maakt het uit?

“Als de overheid en bedrijven tot in detail alles weten van iemand, dan veranderen de verhoudingen in de maatschappij. Nu verleiden ze ons nog met kortingen in ruil voor data of een mooi verhaal over afvalscheiden. Maar wanneer gaat verleiden over in dwang? Dat je geen keuze meer hebt, maar alleen nog maar mee kunt gaan met de stroom. Wat is er dan over van onze individuele vrijheid?”

Hebt u veel medestanders?

“Ik merk dat meer mensen zich ­bewust worden van hun privacy. Maar dat gaat langzaam. Je hebt ­altijd eigenheimers nodig die tegen de stroom in zwemmen. Soms redden die mensen het niet en verandert er niks, soms kunnen ze de stroom veranderen. Dan blijkt achteraf dat ze een punt hadden.”

Hij zwemt tegen de stroom in. Daar is Michiel Jonker zich van bewust. Terwijl veel mensen hun schouders ophalen als het over privacy gaat, probeert hij te leven zonder overal privégegevens achter te laten. Het levert hem in de kroeg vragen op als: Waarom doe je zo moeilijk? Wat heb je te verbergen? Of: Ach, die privacy hebben we toch al lang niet meer?

Maar voor de Arnhemmer is het menens. Dinsdag staat Jonker opnieuw in de rechtszaal vanwege de ov-chipkaart, die het in zijn ogen onmogelijk maakt anoniem van a naar b te komen. Een nieuwe rechtszaak rond de afvalpas die de gemeente Arnhem introduceerde om illegale dumpingen tegen te gaan, is ook al aangekondigd. Tegen beide in zijn ogen volstrekt overbodige privacyschendingen, voerde Jonker al eerder procedures.

Tevreden is hij nog niet. Neem die anonieme ov-chipkaart. Hoe anoniem is die werkelijk? De kaart bevat twee unieke codes. Het geld dat je erop laadt wordt volgens Jonker niet op de kaart zelf opgeslagen, maar op de server van het achterliggende bedrijf. Om over dat opladen nog maar niet te spreken. Er is in Arnhem één punt, de servicebalie van de NS, waar hij met cash het saldo kan verhogen. “En als ik daar binnenstap staan er direct zeven camera’s op me gericht.”

Het reizen met het ov zonder verlies van privacy noemt Jonker een basisvoorziening waar elke burger recht op heeft. Datzelfde geldt bijvoorbeeld voor e-mailen zonder dat een bedrijf meeleest, naar de supermarkt gaan voor je dagelijkse inkopen zonder je data achter te laten, of je vuilnis kunnen afgeven zonder dat je adres wordt opgeslagen.

Een paar praktische tips om je privacy te beschermen

Wie een dag op internet surft, verzamelt een berg aan cookies van websites. Soms kun je doorklikken en aangeven geen trackingcookies te willen (die spelen een belangrijke rol bij alle gerichte advertenties die je online te zien krijgt). Verder helpt het de cookies regelmatig van je computer te wissen.

Gebruik DuckDuckGo of Startpage.com in plaats van Google. Die zoekmachines slaan je zoekopdrachten niet op, Google doet dat standaard wel.

Wie niet wil dat al zijn aankopen traceerbaar zijn, kan het best naar fysieke winkels gaan en er met contant geld betalen. 

Lees ook:

Hoe groot is het gevaar voor onze privacy?

Toen de theatermakers van De Verleiders op tv de gevaren van het digitale tijdperk voor de privacy schromelijk overdreven, ontstond commotie. Hoe ver mag je gaan met bangmakerij?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden