ReportagePalingroken

Laatste ambachtelijke palingrokerij in Elburg maakt plaats voor nieuwbouw: ‘Ons ambacht verdwijnt’

In alle vroegte hangt Jan Aart van Triest zijn paling op in de ambachtelijke rokerij in Elburg. Binnenkort is dat verleden tijd. Beeld Herman Engbers
In alle vroegte hangt Jan Aart van Triest zijn paling op in de ambachtelijke rokerij in Elburg. Binnenkort is dat verleden tijd.Beeld Herman Engbers

Het stadje Elburg staat er al decennia om bekend: vers gerookte paling. Maar na vijf generaties roken verdwijnt de Elburgse ambachtelijke palingrokerij, een van de laatsten van Nederland.

Uit het hele land komen vaste klanten naar zijn rokerij voor wat zijn stadje beroemd maakte: gerookte paling. Wie Elburg zegt, zegt paling. De echte liefhebber die de tanden in de beste oer-Hollandse paling wil zetten, komt uit bij de laatste ambachtelijke palingroker uit de Hanzestad, Jan Aart van Triest. Aan de kade van de authentieke haven die ooit in open verbinding stond met de Zuiderzee roken hij en zijn voorvaderen al vijf generaties op houtstook paling. Tot nu, want Van Triest houdt er binnenkort mee op.

Tussen de zwartgeblakerde ovens waarin zijn familie al 130 jaar paling rookt, loopt de 58-jarige man wat verloren rond. Om hem heen hangt een walm van vis. “Vanmorgen heb ik weer een vracht gerookt”, zegt Van Triest terwijl hij vier palingen in papier wikkelt op zijn werkbank. Dan lachend: “Wil je ook nog wat mee voor je vriendin? Paling werkt net als Viagra, wist je dat wel?” 

‘Het doet me verdriet’

Het is tien uur in de ochtend, maar voor Van Triest zit de halve werkdag er al op. De vissersman in donkere overall grapt en lacht. Wie doorvraagt prikt daar al snel doorheen. Het familiebedrijf is binnenkort niet meer, Van Triest gaat vanwege zijn gezondheid en het ontbreken van opvolging met pensioen. Zijn rokerij maakt plaats voor woningbouw en dat valt hem zwaar. “Ik weet niet of ik moet huilen of lachen. Financieel ben ik er goed uitgekomen, emotioneel is een ander verhaal. Het doet me verdriet.”

Ooit telde het Elburg zo’n vijftien ambachtelijke rokerijen. Nu dooft de laatste het smeulende hout. In Nederland zijn volgens Van Triest nog een stuk of vijf bedrijven over die roken op ambachtelijke wijze doen. “Het is een kwestie van tijd voordat ons ambacht verdwijnt”, zegt hij zachtjes aan de keukentafel, na een slok van zijn dampende koffie. 

Paling met uitsterven bedreigd

De palingstand in Europese wateren is belabberd. Het visexpertisecentrum ICES luidde eind vorig jaar nog de noodklok. De populatie zou op een ‘zeer laag niveau’ staan. Sinds 1950 is 90 procent van de paling verdwenen. De illegale handel in aaltjes, vervuiling en de wildgroei aan dammen en sluizen hebben de voortplanting van de aal in gevaar gebracht. Er is kritiek op de bescherming van de paling, de maatregelen helpen onvoldoende. Structureel herstel van de palingstand zal volgens experts nog decennia duren.

Dat komt onder meer doordat de industrie is overgegaan op ‘paling roken in de computerkast’, zoals Van Triest het noemt. Er komt geen vlam meer aan te pas. De ambachtelijke manier van roken verdwijnt, opvolgers die het vak nog willen leren zijn niet te vinden en palingfabrieken nemen de markt over. Daarnaast gaat het al jaren slecht met de ‘oer-Hollandse’ paling. We eten het minder vaak, de prijs ligt inmiddels exorbitant hoog. Sinds de jaren vijftig is 90 procent van de paling uit de Europese wateren verdwenen (zie kader). 

‘Het is een roeping’

Van Triest is van kinds af bezeten van de paling. Hij maakte eerder paling schoon dan dat hij kon lopen. “Het is een roeping”, glundert hij. Al tientallen jaren rookt hij zes dagen in de week. Op vakantie gaan zit er nooit in. Zijn vrouw Jansje doet de winkel en helpt met hand- en spandiensten. 

De roker laat zijn overovergrootvader zien op een oude foto in de seizoenswinkel bij zijn huis. Het verhaal gaat dat de oude Van Triest in 1892 met zijn oude vissersschip uit Vollenhove kwam en in zwaar weer verzeild raakte. Hij dreef de haven van Elburg in en vestigde daar de eerste rokerij. “Uit nood, om de vis langer te kunnen bewaren”, legt hij uit. 

Aan die geschiedenis komt over enkele weken een einde. De laatste jaren vielen Van Triest zwaar. Vanwege zijn gezondheid en het ontbreken van opvolging hakte hij afgelopen najaar de knoop door. Hij plaatste nog advertenties met de vraag of iemand zijn zaak wilde overnemen, maar kreeg geen enkele respons. 

Het ambacht dreigt nu in de vergetelheid te raken, vreest Van Triest. “Klompen maken, paling vissen, het staat allemaal op de erfgoedlijst. Maar paling roken niet.” Sinds eind jaren negentig probeert hij de rokerij te behouden met plannen voor een museum. “Niemand wilde naar mij luisteren, de gemeente zag het niet zitten.”

Nu Van Triest stopt, bestoken teleurgestelde klanten hem met telefoontjes. Maar er zijn ook visliefhebbers die tegen hem zeggen: nu kun je eindelijk genieten. Dat wuift de palingroker weg. “Als het vuurtje ’s ochtends aan de gang is, heb ik verder niets nodig. Nee, dat genieten deed ik al. Ik heb hoogstens nu wat meer tijd om er met onze camper op uit te trekken. Ik ga het nog missen.”

Lees ook:

Is de paling straks uitgestorven? ‘Structureel herstel gaat mijn dochter niet meer meemaken, mijn kleindochter hopelijk wel’

De aal lijdt in Europa onder visserij en vervuiling. Ook waterkrachtcentrales voor schone energieproductie treffen de iconische glibbervis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden