Jan de Quay

Katholiek uit overtuiging, politicus tegen wil en dank

Voorjaar 1945: Jan de Quay als minister van Oorlog tijdens besprekingen in Londen.Beeld Nationaal Archief

Het dagboek dat de latere KVP-premier Jan de Quay bijhield van 24 januari tot 24 mei 1945 staat online. Het illustreert hoezeer hij politicus was uit roeping, niet uit ambitie.

“Bezoek van Hr. de Jong van Radio Oranje – onbelangrijk”, noteert Jan de Quay (1901-1985) op woensdag 7 februari 1945 in zijn dagboek. Onbekend blijft wat de latere premier (1959-1963) die dag precies besprak met Lou de Jong, de latere geschiedschrijver van ‘De Bezetting’.

Saillant, want De Jong zou in zijn standaardwerk over de Tweede Wereldoorlog hard oordelen over diens rol als voorman van de Nederlandsche Unie – de politieke beweging die samenwerking met de Duitse bezetters nastreefde, maar in december 1941 werd verboden. Ook in zijn dagboek klaagt De Quay over ‘aanvallen van Trouw, en Vrij Nederland op mijn persoon’.

Zijn dagboek had De Quay nooit bedoeld voor publicatie. Maar met instemming van diens nazaten staat het sinds gisteren op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum, dat vorig jaar al diens dagboek uit eerdere oorlogsmaanden online zette.

Dagboeknotities van De Quay.Beeld BHIC

De aantekeningen werpen geen heel nieuw licht op De Quay, erkent de Bossche historicus Jan van Oudheusden, die er inleidend commentaar bij schreef. Maar ze geven een inkijkje in diens denkwereld, en in de wereld rond koningin Wilhelmina en de regering in Londen. “Overal ruzie, overal intriges, nergens een geheim, onderlinge spionage”, ziet De Quay.

‘Sarcastisch egoïstisch mensch’

De Quay, op dat moment lid van het college dat het bevrijde zuiden van Nederland economisch overeind moest krijgen, was zeer gelovig katholiek: hij slaakt vaak verzuchtingen als ‘O.L.H. [Onze Lieve Heer] geef ons raad’. De ARP-politicus Hans Gispen noemt hij ‘een sarcastisch egoïstisch mensch’: ‘typisch calvinist’.

Maar De Quay was niettemin overtuigd pleitbezorger van politieke samenwerking dwars door de zuilen heen. “Dit deel van zijn dagboeken beslaat vier maanden, waarin De Quay een opmerkelijke rol speelde in de vorming van het derde kabinet in ballingschap van Pieter Gerbrandy”, vertelt Van Oudheusden. “In korte tijd was hij vertrouweling van koningin Wilhelmina geworden.“

Als De Quay heeft geholpen om een ‘vernieuwend’ kabinet te vormen, staat hij onder druk om zelf de post minister van Oorlog op zich te nemen. “Ik hoop dat O.L.H. deze kelk laat voorbijgaan”, schrijft hij, maar uiteindelijk zwicht hij. “Misschien word ik fijn gedrukt. Als Oranje maar beschermd blijft, en bindende kracht in ons volk.” Allerminst vanzelfsprekend voor een voorman van een volksdeel dat weinig ophad met de Oranjes. Maar wel kenmerkend voor De Quay.

Lees ook:

‘Wie zal prins Bernhard eens de les lezen?’

Het eerste dagboek over 1944 van oud-premier Jan Eduard de Quay is vanaf nu online te lezen. Daarin bekritiseert hij met scherpe woorden het optreden van prins Bernhard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden