Stikstofbeleid

Kabinet wil wildwest bij stikstofhandel aan banden leggen

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Het kabinet legt de handel in stikstofruimte aan banden. Partijen die stikstofruimte van bijvoorbeeld een boer willen overnemen, moeten straks eerst langs de overheid. Die mag altijd besluiten dat ze die stikstofruimte zélf nodig heeft.

Auke van Eijsden en Lukas van der Storm

Private partijen als Schiphol kunnen binnenkort geen stikstofruimte meer vergaren door een boer uit te kopen. Het kabinet wil zo snel mogelijk vastleggen dat het Rijk een ‘eerste recht op koop’ krijgt op de uitstootrechten van veehouders en andere bedrijven. Dat is een van de hoofdpunten uit de omvangrijke stapel stikstofplannen die het kabinet vrijdagmiddag bekendmaakte. Het pakket is bedoeld om de al 3,5 jaar durende impasse nu echt het hoofd te bieden.

Het recht op eerste koop moet een einde maken aan de jacht op stikstofruimte rond een natuurgebied als de Veluwe. Daar azen diverse overheids- én marktpartijen nu op de stikstofruimte van boeren, zonder dat de provincie en stikstofminister Christianne van der Wal (VVD) daarbij kunnen ingrijpen.

In de praktijk zal dat betekenen dat marktpartijen voorlopig bijna altijd op een veto van het Rijk stuiten. Want stikstofruimte is er nu nauwelijks. Het kabinet hoopt die ruimte langzaam weer te scheppen via een grote uitkoopregeling voor 2000 à 3000 piekbelasters. De komst van die langverwachte regeling, waarbij boeren waarschijnlijk meer voor hun bedrijf krijgen dan de marktprijs, lekte eerder deze week al uit.

“We moeten eerst zorgen dat de natuur zich echt begint te herstellen”, benadrukt Van der Wal. “Alleen dan krijgen we het wiel weer aan het draaien, en kunnen we weer vergunningen verstrekken.”

Eerst Pas-melders legaliseren

Ook wanneer de vergunningverlening wél weer op gang komt, staan private partijen in elk geval niet vooraan in de rij. De eerste prioriteit gaat naar het legaliseren van de ongeveer 2500 Pas-melders. Die bedrijven - veelal boeren - zitten door fouten van de overheid zonder vergunning. Die hadden ze aanvankelijk niet nodig; ze konden volstaan met een melding als ze hun bedrijf in de periode voor 2019 uitbreidden of aanpasten. Maar met terugwerkende kracht toch, toen de Raad van State het Nederlandse stikstofbeleid 3,5 jaar geleden van tafel veegde.

Het ontbreken van die vergunning maakt deze bedrijven juridisch kwetsbaar. Milieuorganisatie Mob heeft in diverse provincies al handhavingsverzoeken tegen Pas-melders ingediend. In Overijssel leidt dat er inmiddels toe dat de provincie niet anders kan dan ingrijpen: enkele bedrijven hangt daardoor buiten hun schuld een hoge boete boven het hoofd. Een situatie die ook in andere provincies dreigt te ontstaan.

Mede vanwege de penibele situatie van Pas-melders zette de felle jacht op stikstofruimte kwaad bloed bij provincies. Zeker omdat ook de overheid zelf zich niet onbetuigd liet. Rijkswaterstaat kocht onlangs de stikstofruimte van acht boeren in Utrecht en Gelderland op om snelweg A27 te kunnen verbreden. De Gelderse provinciebestuurder Peter Drenth waarschuwde onlangs dat een flink aantal partijen rond de Veluwe op schaarse stikstofruimte aast. Dat zijn onder meer de vliegvelden Schiphol en Lelystad Airport, die hun vergunning nog niet op orde hebben.

Stikstofshoppen nu het nog kan

Het zal niet nog eens gebeuren dat een overheidsorganisatie als Rijkswaterstaat stikstofruimte opkoopt, benadrukt Van der Wal. Het eerste recht op koop voor de overheid moet voorkomen dat private partijen alsnog met de uitstootrechten aan de haal gaan. Van der Wal verwacht wel dat het nog enkele maanden tijd kost om de nieuwe spelregels definitief vast te leggen.

Ze erkent dat dit het gevaar met zich meebrengt dat marktpartijen extra hard gaan stikstofshoppen zolang dat nog kan. “Maar dat is geen reden om deze stap nu niet te zetten. De mogelijkheid was er de afgelopen periode ook al en daar willen we nu verandering in brengen.”

Van der Wal wil er nog niet op vooruitlopen welke prioriteiten ze verder aanbrengt bij het gebruiken van vrijkomende stikstofruimte. Komen dan eerst woningbouwprojecten aan bod? Snelwegen die moeten worden uitgebreid? Projecten voor klimaat- en energiemaatregelen? “Dat is het verkeerde gesprek op dit moment”, zegt Van der Wal resoluut. “Juist die discussie hebben we de afgelopen jaren veel te vaak gevoerd. En dan zeg ik: Jongens, we hébben die ruimte nu niet. We moeten eerst zorgen dat die er komt door aan natuurherstel te werken.”

Selectie van belangrijke punten uit de stikstofplannen

De stikstofplannen die het kabinet vrijdagmiddag presenteerde bevatten ook een aantal andere belangrijke punten. Hieronder een selectie:

* Het kabinet gaat zich ‘tot het uiterste inspannen’ om de financiële schade van Pas-melders te vergoeden. Pas-melders zijn bedrijven die door fouten in het stikstofbeleid nu geen vergunning hebben. Dat maakt hen juridisch kwetsbaar: in Overijssel dreigen voor enkele veehouders hoge boetes. Milieuorganisatie Mob dwong via de rechter af dat de provincie daar nu móét handhaven. Ook in andere provincies lopen rechtszaken en ligt eenzelfde scenario vroeg of laat in de rede.

“Ik was onlangs bij een familie die hiermee te maken heeft”, zegt stikstofminister Christianne van der Wal in een interview met Trouw. “De man zei: ‘Ik voel me gewoon crimineel, terwijl ik er helemaal níks aan kan doen.’ Hij heeft gelijk, het komt door óns. Door overheidsfalen. Ik ben na dat gesprek met tranen in mijn ogen weggereden. Je ziet hoeveel verdriet mensen hebben en dan moet je zeggen: Sorry, ik heb geen oplossing. Dat is vreselijk. ”

Hoe zo'n schadevergoeding werkt, is nog niet duidelijk. Het is in elk geval niet zo dat het Rijk simpelweg de boete betaalt. Dan zou immers de overheid de boete betalen die ze zichzelf oplegt, waarbij dus óók de prikkel verdwijnt om het probleem op te lossen.

Piekbelasters

* Ook hoe de uitkoopregeling voor 2000 à 3000 piekbelasters er precies uit komt te zien, blijft in de brief van vrijdag nog ongewis. In diverse media verscheen de afgelopen dagen het bericht dat deelnemende bedrijven 120 procent van de marktwaarde uitbetaald krijgen. Dat percentage staat nog niet op papier en kan minister Van der Wal ook nog niet bevestigen.

De brief spreekt van een percentage van ‘ruim boven de 100 procent’. Maar hoe ruim precies, dat hangt vooral van de Europese Commissie af. Brussel moet toetsen of de regeling voldoet aan de staatssteunregels. Over de gesprekken met Europa toont Van der Wal zich optimistisch. “We laten nu ook zien dat de aanpak van de stikstofcrisis ons menens is.”

Ook veehouders die niet tot de groep piekbelasters behoren, kunnen overigens van een uitkoopregeling gebruikmaken. Zij krijgen dan 100 procent van de marktprijs vergoed - en dus niet méér dan dat. Voor piekbelasters geldt overigens dat er ook andere opties zijn dan uitkoop. Zij mogen ook stikstof reduceren door hun bedrijfsvoering aan te passen.

Piekbelasters die niet met de overheid gaan praten over uitkoop of verlaging van hun uitstoot, nemen daarmee in feite een gok. Als de piekbelastersoperatie genoeg stikstofruimte oplevert om uit de impasse te komen, dan kan het zijn dat ze de dans ontspringen. Maar als de regeling niet genoeg stikstofruimte oplevert, zal de overheid juist bij hen aankloppen met dwingende maatregelen.

Innovatief stalsysteem

* Het wordt voor veehouders de komende tijd lastig om een nieuwe, innovatieve stal te bouwen. Dit soort ‘emissiearme stallen’ wordt door boeren en het kabinet juist gezien als een van de oplossingen voor de stikstofcrisis. Door poep en plas gescheiden op te vangen of door stallucht te zuiveren, ligt de uitstoot van zo’n nieuwe systeem - althans op papier - lager dan van een traditionele stal.

Daarom mochten boeren en provincies met een veel lagere uitstoot per dier rekenen dan bij een traditionele stal. Maar omdat diverse rapporten inmiddels vraagtekens zetten bij de werking, wordt dat ijs juridisch steeds gladder. De Raad van State concludeerde bij drie melkveesystemen al dat provincies bij een vergunningaanvraag niet langer mogen rekenen met de beloofde stikstofvermindering. Het is nu te onzeker of die er wel komt.

Die onzekerheid is er vooralsnog in feite bij elk innovatief stalsysteem, concludeert het kabinet nu. Een vergunning mag daarom niet langer gebaseerd worden op de stikstofwinst die de bestaande lijst van emissiearme systemen belooft. Het wordt daardoor veel moeilijker om een vergunning te krijgen.

Dat kan met name in Noord-Brabant tot grote problemen leiden. Daar worden emissiearme stallen per 2024 verplicht voor boeren die nu een stal van - afhankelijk van de sector - meer dan vijftien of twintig jaar oud hebben. Zij moeten de komende maanden al een vergunning aanvragen. Dit terwijl uitstel van de aangescherpte staleisen politiek erg gevoelig ligt: de maatregel is al een keer opgeschoven en de coalitie sneuvelde in 2019 vanwege het stallenbeleid.

Lees ook:

Minister Christianne van der Wal: ‘De balans tussen economie en natuur is verwaarloosd, die moet terug’

Het kabinet gaat de handel in stikstofruimte aan banden leggen. Partijen die stikstofruimte bijvoorbeeld van een boer willen overnemen, moeten hiervoor toestemming krijgen van de overheid. VVD-minister Christianne van der Wal geeft uitleg over de plannen van het kabinet.

Gelderland en Utrecht kunnen stikstofshoppen voor verbreding A27 niet tegenhouden

De provincies Gelderland en Utrecht kunnen weinig beginnen tegen de opkoop van stikstofruimte door Rijkswaterstaat om de A27 te verbreden. Wel lieten de twee provincieparlementen hun tanden zien aan Den Haag.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden