InterviewJoep Dohmen en Paul van der Steen

Journalisten kritisch op Limburgse bestuurscultuur: ‘Het besef van integer handelen ontbreekt hier vaak’

Journalisten Paul van der Steen en Joep Dohmen (links) zijn genomineerd voor de journalistieke prijs de Tegel. Samen schreven ze het boek De Vriendenreünie. Beeld Roger Dohmen
Journalisten Paul van der Steen en Joep Dohmen (links) zijn genomineerd voor de journalistieke prijs de Tegel. Samen schreven ze het boek De Vriendenreünie.Beeld Roger Dohmen

Het beeld dat NRC-journalisten Joep Dohmen en Paul van der Steen in hun boek De Vriendenreünie schetsen van de Limburgse bestuurscultuur, is er een van structurele belangenverstrengeling, weinig integriteit en veel affaires.

Orkun Akinci

Emile Roemer weigert vandaag het eerste exemplaar in ontvangst te nemen. De in oktober aangetreden gouverneur, de Limburgse Commissaris van de Koning, laat het feestje van Joep Dohmen en Paul van der Steen aan zich voorbijgaan. Driehonderd pagina’s aan wat er mis is in de meest zuidelijke provincie, het zal wel. Roemer richt zich liever op de toekomst, heeft hij laten weten. De ondertoon is helder: laat het verleden rusten.

Het is een opvatting die min of meer symbool staat voor de Limburgse bestuurscultuur, vinden de auteurs van De Vriendenreünie. De blik vooruit is oké, maar waarom niet leren van wat er achter ons ligt? De makke van Limburg is juist het gebrek aan zelfreflectie, zo beschrijven de journalisten aan de hand van vele voorbeelden.

Het is daardoor zeker ook een boek van verwondering geworden, zegt Van der Steen. “Joep en ik hebben in het verleden al veel geschreven over Limburgse kwesties. Maar als je de zaken achter elkaar zet, zie je pas goed welk patroon hier al decennialang aanwezig is. Bij elke integriteitskwestie tonen bestuurders geveinsde verbazing. Er komt een onderzoek met aanbevelingen, daar gaat iedereen zich aan houden en bij de volgende keer gaan weer alle handen naar de mond van ‘wat gebeurt hier nou toch?’ Er is een systematiek van dingen niet willen zien. Ik verbaas me daarover.”

Vervolg op De Vriendenrepubliek

Alweer 25 jaar geleden kwam uit Dohmens pen De Vriendenrepubliek. Het nieuwe boek is eigenlijk een vervolg op de kwesties die de provincie vorige eeuw al teisterden. Wie De Vriendenreünie leest, krijgt de indruk dat er weinig is veranderd. Dohmen: “Het besef van integer handelen ontbreekt ook nu nog vaak in Limburg.

“Neem gedeputeerde Herman Vrehen, die twee maanden voor zijn vertrek gauw een versnelde subsidie van 250.000 euro regelde voor een kennis bij wie hij daarna zelf op de loonlijst kwam. Toen hij later directeur van de landschapsstichting IKL werd, haalde hij diezelfde kennis binnen als toezichthouder en speelde hem ook nog eens allerlei opdrachten toe. Dat kan hier allemaal.

Nog een nieuw voorbeeld: de Limburgse Land- en Tuinbouwbond, nauw verbonden aan het CDA, kreeg een Europese subsidie om boeren hun erf te laten verfraaien. Een deel van de boeren fraudeerde en Europa wilde dat geld terug. Dan kun je twee dingen doen. Je gaat het geld bij de boeren terughalen of je stapt naar de CDA-gedeputeerde die de stichting een waarderingssubsidie geeft die precies even hoog is als het bedrag dat Brussel terug wil. Dat laatste gebeurde hier dus. Een kleine zaak, het ging niet om veel geld, maar dit liet alles zien wat er mis is in de provincie.”

‘Ze willen er niet van leren’

Het zijn slechts twee kwesties uit de tientallen provinciale en gemeentelijke affaires die Dohmen en Van der Steen beschrijven. Gedeputeerden met commissariaten die op zijn minst de schijn van belangenverstrengeling wekken, dominante bestuurders die kritische ambtenaren de mond snoeren, innige connecties die een stempel drukken op het beleid, Limburg lijkt ermee vergroeid. Van der Steen: “De betrokkenen zien het probleem niet. Ze vinden het wel meevallen wat we hebben opgeschreven. Er is overal wel wat, zeggen ze. Met die instelling vlieg je van affaire naar affaire. Limburgers willen er niet van leren.”

De presentatie van het boek kan zo maar een startsein blijken van juridische tegenacties. Sommige (voormalige) bestuurders namen daar al een voorschot op, zegt Dohmen. Volgens hem hebben de inleidende beschietingen reeds plaatsgevonden. Tijdens een procedure die voormalig minister en staatssecretaris Raymond Knops had aangespannen De Limburger en NRC, na publicaties over onregelmatigheden bij een woningaankoop in Horst, sprak het huidige Kamerlid vorige week over ‘de bende van Dohmen die ondermijnend te werk gaat’. “Hij betichtte ons van fake news, het was Trumpiaans. De komende week verwachten we zulke woorden ook van anderen. Dat hebben ze al aangekondigd in de eindeloze hoeveelheid mails die we kregen nadat we bepaalde passages hadden voorgelegd. Alleen ontbreekt steeds de onderbouwing.”

Joep Dohmen (links): 'In een klein gebied kom je altijd dezelfde mensen tegen. Dan houd je het liever vriendelijk.' Beeld Roger Dohmen
Joep Dohmen (links): 'In een klein gebied kom je altijd dezelfde mensen tegen. Dan houd je het liever vriendelijk.'Beeld Roger Dohmen

Hoe kan het dat de betrokkenen zich van geen kwaad bewust zijn?

Dohmen: “De omstandigheden werken het in de hand. Zeker het zuiden van de provincie is zo afgeschermd van de rest van Nederland dat er een groepsgevoel is. In een heel klein gebied kom je altijd dezelfde mensen tegen. Dan houd je het liever vriendelijk en doe je iets voor elkaar. ‘Met ons kent ons is niets mis’, zei Roemer na zijn aanstelling. Dat klopt in principe, maar de hele reeks affaires draait juist daarom. Paul heeft de metafoor van de vissenkom bedacht, waarin je telkens hetzelfde rondje zwemt en elkaar dus steeds opnieuw tegenkomt. Het gevolg is bestuurlijk botulisme, zoals hij dat noemt. Prachtig bedacht.”

Van der Steen: “Er zijn meer risicofactoren. Het katholicisme dat van oudsher diep is geworteld, heeft een duidelijke hiërarchie. Politici hebben daardoor meer statuur. Die meten ze zich soms ook aan, gedeputeerde Ger Koopmans gedroeg zich bijvoorbeeld echt als een zonnekoning. De provincie heeft ook nog eens veel te verdelen. Maar die factoren betekenen allemaal niet dat je de vele affaires niet kunt voorkomen. Er bestaan geen Limburgse genen, een zuiderling is niet per definitie minder integer dan andere Nederlanders.”

Zijn Limburgse burgers kwaad over de kwesties?

Dohmen: “Jos van Rey is een voor corruptie veroordeelde politicus. Zijn partij was al de grootste in de gemeenteraad van Roermond, maar bij de laatste verkiezingen werd hij nog groter. Dus bij de correctie van de kiezer kun je wel vraagtekens zetten. Waarom vindt iedereen het normaal dat Koopmans commissaris was van een baggerbedrijf en daar zelf de vergunningen voor afgaf? De provincie is eigenaar, vergunningverlener én toezichthouder van Maastricht Aachen Airport. Het blijkt in Limburg te kunnen, niemand stelt er vragen over.”

Van der Steen: “Gedeputeerde Vrehen, tevens directeur van een natuurorganisatie, leidde gesprekken over de uitbreiding van Nedcar en Maastricht Aachen Airport. Dat is toch niet voor te stellen? Dat is hetzelfde als een natuurorganisatie die het debat voert over de verbreding van de A27 bij Amelisweerd.”

Is Limburg corrupt?

Er volgt een stilte.

Dohmen: “Dat is een zwaar woord. Corruptie heeft de klank van steekpenningen en gratis opritjes. Maar als je de pure betekenis van het woord neemt, een bedorven bestuurscultuur, dan moet je zeggen dat daar wel heel veel voorbeelden van zijn. Het is hier zeker niet zuiver.”

Van der Steen: “Sommige politici zoeken naar olifantenpaadjes, zodat ze ‘binnendoor’ snel dingen kunnen regelen. Al zitten er ook heel veel politici met de beste bedoelingen, hoor.”

Dohmen: “We willen niet heel bestuurlijk Limburg diskwalificeren.”

In april vorig jaar viel het provinciebestuur. Dat kwam natuurlijk als geroepen voor jullie boek.

Van der Steen: “We liepen al langer met het plan, maar waren er nog niet aan begonnen. Toen zich rond 2010 weer een golfje aan integriteitskwesties voordeed, hadden we het voor het eerst over een vervolg op De Vriendenrepubliek. Er moest alleen een grote aanleiding zijn.”

Dohmen: “Het was evident dat we dit boek moesten schrijven, we moesten een keer de balans opmaken. Toen kwam dit wel aardig uit, ja.”

Niet alleen gedeputeerden vinden jullie lastig. De commissie die onderzoek deed naar de val van het provinciebestuur hekelde ook de rol van de media. De oplettende lezer herkent daar vooral jullie in.

Van der Steen: “Na ons artikel over de belangenverstrengeling bij IKL traden eerst twee gedeputeerden af, daarna volgde het hele bestuur. In het onderzoeksrapport ontstond het beeld dat wij daarvoor verantwoordelijk waren. Aan de ontstane dynamiek kunnen wij toch weinig doen, lijkt me.”

Dohmen: “Ik vond het kwalijk. Alsof het ons erom te doen is bewindspersonen naar huis te sturen. Ons doel is tegels lichten. Om wat niet in het daglicht staat, toch daarin te brengen. Dat hebben we vaak gedaan, deze affaire-Vrehen was het moment waarop Provinciale Staten er genoeg van had. In het verleden werden affaires steeds verhuld, het was allemaal niet zo erg. Deze keer liep het anders.”

Van der Steen: “Als je om de haverklap een gele kaart pakt, rijst op een gegeven moment de vraag of je niet te veel een schopper bent. Dat gold nu voor het provinciebestuur. De rode kaart was echt het gevolg van een stapeling. Had die laatste affaire op zichzelf gestaan, dan was het niet zo ver gekomen.”

Jullie hebben iedereen met naam en toenaam genoemd, behalve de gedeputeerde die regelmatig zijn dienstauto met chauffeur gebruikte om naar het bordeel te gaan. Is dat kwalijker dan sjoemelen met subsidies?

Dohmen: “Nee. Maar als je in zo’n situatie de moraliteit van een politicus wilt aantonen, die getrouwd is en kinderen heeft, is het niet altijd nodig om zijn naam erbij te zetten. Bordeelbezoek ligt in een huwelijk waarschijnlijk iets gevoeliger dan een aardige vent helpen met een subsidie. Overigens dreigt ook deze betrokkene – ondanks dat we de passage hebben geanonimiseerd – met juridische stappen.”

Wat is jullie conclusie na het schrijven van het boek?

Van der Steen: “Dat er nog steeds veel wordt toegedekt. Veel onderzoeken eindigen met de vaststelling dat er juridisch niets strafbaars is gebeurd. Terwijl een kind ziet dat dingen niet kloppen, zoals gedeputeerden die net die portefeuille krijgen die ze gezien hun nevenactiviteiten niet moeten hebben. Je zou door de jaren heen een proces van verbetering willen zien. Maar dat is er niet.”

Dohmen: “Zonder strafbare feiten kan er nog steeds sprake zijn van belangenverstrengeling. Alle grote zaken die wij hebben gepubliceerd, staan nog steeds overeind. Als daar niets van waar was geweest, waren we allang een paar keer op de vingers getikt.”

De nieuwe gedeputeerden hebben geen historie als Limburgs bestuurder. Is er hoop voor de toekomst?

Dohmen: “Met Madeleine van Toorenburg is er zelfs een niet-Limburger aangesteld. Dat lijkt me heel goed.”

Van der Steen: “Het is nog vroeg, maar er lijkt iets van een frisse wind te waaien. Neem het vliegvelddossier. In het oude college mocht alles worden bediscussieerd, behalve het sluitingsscenario. Terwijl nu een kosten-batenanalyse komt waarin ook die optie wordt bekeken.”

Dohmen: “Maar we moeten nog zien of het echt een optie blijkt. Tot nu toe heeft het provinciebestuur zich altijd als een soort regeringscentrum gedragen. De Bredase burgemeester Paul Depla, voorheen werkzaam in Heerlen, noemt Limburg het Beieren van Nederland. Bij het land Limburg hoort een vliegveld, was hier altijd de gedachte, ook al liggen er binnen een uur rijden nog zeven. Die paar vakantiecharters en vrachtvliegtuigen uit Azerbeidzjan die hier landen, hebben al veel geld gekost.

“Bovendien: we hebben wel nieuwe gedeputeerden, maar dat geldt niet voor de ambtenaren. Ger Koopmans positioneerde overal in het provinciehuis zijn mensen. Hij is zelf dan wel weg, zijn adepten zitten er nog. Ik ben benieuwd hoe zij zich vanaf nu gaan opstellen.”

De vriendenreünie, Joep Dohmen en Paul van der Steen, 22,99 euro.

Lees ook: Het nieuwe Limburgse college komt van buiten de politieke kliek

De installatie van zes nieuwe gedeputeerden moet vrijdag de aanzet zijn tot rust in de Limburgse politiek. Dat kan de provincie wel gebruiken na de integriteitscrisis waarin ze terecht kwam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden