Karel Smouter Beeld Maartje Geels
Karel SmouterBeeld Maartje Geels

InterviewKarel Smouter

Journalist Karel Smouter over zijn boek ‘Blauw wit rood’: Een betere boer begint bij jezelf

Hoe hangt de vlag er nu bij in Nederland? En wat is ervoor nodig om de vlag weer omgedraaid te krijgen? Op deze vragen zoekt journalist Karel Smouter antwoord in zijn boek Blauw wit rood. De boerenopstand als spiegel voor Nederland. ‘We houden onszelf gevangen in clichés over elkaar.’

Tanja van Bergen

Daar moeten ook mensen wonen. Zo luidde de werktitel van het boek waarvoor Karel Smouter (39) alweer vier jaar geleden een uitgeefcontract tekende. “Het was een van de reacties die ik in Amsterdam kreeg toen ik in de zomer van 2016 vertelde dat ik naar Deventer ging verhuizen. Collega-journalisten spraken toen nog schamper over ‘het achterland’.

“In 2018 begon dat sentiment te draaien. Meer en meer Randstadbewoners maakten eenzelfde verhuisbeweging. Krimpgebieden werden potentiële groeigebieden en dat ging gepaard met een toenemend zelfbewustzijn in de regio.

“Deze emancipatie van de periferie was een ontwikkeling die volgens mij een boek verdiende. Maar toen ik dat onderwerp pitchte bij de uitgever had ik nog geen idee van de onvrede die eronder smeulde.”

Smouters boek, dat donderdag uitkomt, gaat juist helemaal over deze onvrede, die hij typeert als een veenbrand. In Blauw wit rood. De boerenopstand als spiegel voor Nederland analyseert hij de brandhaarden en draagt bluswater aan. Hij put daarbij uit reportages en interviews die hij de voorbije jaren als freelancer voor onder meer NRC en De Groene Amsterdammer maakte in ruraal Gelderland en Overijssel.

De eerste omgekeerde vlaggen

In mei 2019 zag Smouter daar de eerste omgekeerde vlaggen wapperen. Hij sprak tientallen boeren, onder wie de grondleggers van wat nu de boerenrevolte heet. Fruitteler Mark van den Oever, die de Facebookpagina Farmers Defence Force (FDF) aanmaakte. Akkerbouwer Arjen Schuiling, die het trekkerprotest in Groningen aanvuurde waarbij de deur van het Provinciehuis werd geramd. En Bart Kemp uit Ede.

Deze schapenhouder had zich tot dan toe vooral geroerd over de wolf op de Veluwe, maar dat veranderde toen D66-Kamerlid Tjeerd de Groot begin september 2019 in het AD zei dat de Nederlandse veestapel gehalveerd moest worden om weer huizen te kunnen bouwen.

‘Wie gaat er morgen mee naar Den Haag? Genoeg is genoeg!’ schreef Kemp op zijn Facebookpagina – een oproep die leidde tot de massale oktoberdemonstratie op het Malieveld en de oprichting van de boerenbelangenorganisatie Agractie.

Smouter: “Ik zag de gelijktijdige geboorte, als je dat zo kunt noemen, van allerlei actievoerders. Allemaal mensen bij wie iets ontketend was. Boze boeren werden ze genoemd, maar tijdens de gesprekken aan hun keukentafels zag ik vooral bezorgdheid, vrees voor de toekomst. Johan Remkes, de stikstofbemiddelaar, benoemt dat treffend in zijn rapport: ‘De oprechte wanhoop die in de ogen van redelijke mensen te zien is’.”

‘De oerkreet van de boerenopstand’

In de begindagen van de boerenbeweging ging in appgroepen een fotomontage rond: een volle, drukke stad naast een idyllisch plattelandstafereel, met daaronder de tekst: ‘Hoe kan het dat mensen die hier [in de stad] wonen bepalen hoe ík mijn werk moet doen?’

Voor Smouter las dit als ‘de oerkreet van de boerenopstand’. “De boeren nemen geen genoegen meer met een rol op het tweede plan, zij willen onderdeel uitmaken van het gesprek over de toekomst van Nederland.

“De uitspraak van Tjeerd de Groot in het AD was echt een lont in het kruitvat. Een boer vroeg me: ‘Hoe zou jij het vinden als een Kamerlid zei dat de helft van alle kranten weg moet?’ Dat was een slimme vergelijking, want veel journalisten hebben iets idealistisch, een gevoel van roeping. En boeren voelen dat ook.

“Natuurlijk zitten er gehaaide, opportunistische ondernemers tussen, maar de meeste boeren proberen met hart en ziel een familieonderneming naar een nieuwe tijd te brengen.

‘Driekwart wil verduurzamen’

“Volgens onderzoek van LTO Nederland wil driekwart daarbij ook verduurzamen. Dus het beeld van een beroepsgroep die massaal de hakken in het zand zet klopt gewoon niet. Wel zijn bij sommigen de stoppen doorgeslagen, maar dat zie je overal in Nederland, kijk alleen maar in de Tweede Kamer.

“De boerenbeweging is ook gekaapt. Tijdens de coronapandemie is er een anti-overheidssentiment bij gekomen, waarin de boer wordt gezien als de oer-Nederlander die de rest van het volk de weg moet wijzen. En sommige boerenleiders hebben zich dat laten aanleunen.”

Maar het echte probleem zit niet in de plukjes geradicaliseerde boeren en anti-overheidsactivisten; problematisch is dat extreme opvattingen onevenredig veel aandacht krijgen, stelt Smouter. Hij ziet in alle politieke gremia de polarisatie toenemen, constateert dat de journalistiek onverminderd verzot is op controverse en ervaart het online debat als ‘getribaliseerd’.

Het veganistische koffiemolentje

“Op tv en socialemediakanalen winnen de uitersten. Het barbecuefestival in het oosten tegenover het veganistische koffiemolentje in het westen; de Extinction Rebellion-activisten die zich vastlijmen aan een kunstwerk tegenover de trekkerboer die de snelweg blokkeert. Die extremen bepalen de toon van het debat. Zo lijkt het alsof er alleen maar mensen zijn die verduurzaming omarmen en anderen die zich daar koste wat kost tegen verzetten.

“De werkelijkheid is dat 70 tot 80 tachtig procent van de samenleving zich niet herkent in die uitersten. Daarom is volgens mij de uitdaging, de opdracht: organiseer een beter gesprek van de samenleving met zichzelf. Zorg ervoor dat die grote gematigde meerderheid aan bod komt. De klimaatverandering is een gemeenschappelijke vijand die ons zou moeten verenigen.”

Smouter heeft Blauw wit rood opgedragen ‘aan zoon Nelis en zijn zusje op komst. Het is jullie toekomst die hier op het spel staat.’ Want dat is wat hem het meest bezighoudt: “De stikstofcrisis is nog maar een voorbode van wat ons te wachten staat aan ingewikkelde vraagstukken door de klimaatverandering. Mijn zorg is dat we ons door de polarisatie zo laten verlammen dat we niet op tijd zijn met het oplossen van deze vraagstukken. En ja, dat voel ik sterker nu er een baby op komst is. Dan denk ik: het is voor jouw toekomst belangrijk dat we met elkaar de hand aan de ploeg slaan.”

Het bluswater dat Nederland nodig heeft

Op zoek dus naar waar in de verbrokkelde samenleving nog consensus zit, want dat is het bluswater dat Nederland volgens Smouter nodig heeft. “Ik heb me in mijn loopbaan laten inspireren door mensen die zich hebben bekwaamd in andere gespreksmethoden en die inspiratie geef ik graag door.”

Een van zijn favorieten is een online gespreksmethode, Polis, die in Taiwan wordt gebruikt om de mening van burgers te peilen. Zij kunnen online reageren op een reeks vragen en stellingen over controversiële onderwerpen. Het bijzondere is dat de website niet de meningsverschillen, maar juist de overlap tussen reacties laat zien, terwijl het programma doorgaat met stellingen opwerpen. De maximaal bereikbare consensus dient uiteindelijk als onderlegger voor beleid. Zo werden onder meer gepolariseerde debatten over Uber en de online verkoop van drank beslecht.

Smouter: “Dit soort technologie kan ons helpen zien waarin we elkaar nog wél kunnen vinden. Een uitkomst zou best eens kunnen zijn dat we, terwijl we het over van alles niet eens zijn, ten aanzien van de energietransitie wel met elkaar door een deur kunnen.

Gevangen in clichés over elkaar

“Wat mij in het huidige debat vooral stoort zijn de meningenpakketjes. Dat je als je groene standpunten hebt, je meteen ook op een bepaalde manier zou moet denken over gender en zwarte Piet. Of andersom, dat je als boer geen vegetariër zou kunnen zijn. We houden onszelf gevangen in clichés over elkaar. Dit is waarom ik depolarisatie door tolerantie zie als voorwaarde voor al het andere. We moeten onze bekeringsijver ten opzichte van elkaar laten varen. Tolerantie betekent verdragen, al is het met pijn in het hart, dat de ander anders in elkaar steekt dan jij.

“De realiteit die je bijvoorbeeld niet ziet als je in de Randstad of studentensteden woont, is dat Nederland een overwegend rechts land is. Dus als we willen dat Nederland verduurzaamt zal er een overwegend rechts verhaal daarover moeten komen.

“Dat kan ook, want juist in het conservatisme zit ontzettend veel potentie voor een duurzaam verhaal. Als het érgens gaat over matiging, deugden, ethiek en dat staatsmannen zich ook moeten bekommeren om de volgende generaties, dan is het wel in het conservatisme. Dat is een rijke traditie, die helemaal teruggaat tot Edmund Burke, de oervader van de conservatieve beweging.

“Het wachten is dus eigenlijk op conservatieve politici die duurzaamheid niet brengen als een moetje uit Brussel, maar het intrinsiek verdedigen. De VVD, het CDA en andere partijen op rechts moeten zich het groene verhaal toe-eigenen in plaats van populaire standpunten in te nemen of zich te verschuilen achter Europese regels.

Het is de aarde die dit vraagt

“Johan Remkes begrijpt dat volgens mij. Bij de presentatie van zijn rapport zei hij tegen de boeren: het gaat er niet over dat een Europees verdrag dit aan ons oplegt, het is de aarde die dit van ons vraagt, de bodem bepaalt wat we kunnen doen. Met zulke taal ga je veel meer naar het hart van een boer.

“De politiek, de overheid, had dat ook kunnen doen. Ze had van meet af aan kunnen zeggen: wij hebben een beleid ontwikkeld dat alleen maar was gericht op economische groei en industrialisatie van de landbouw. Dat is verkeerd geweest, dus laat ons het beter doen. In de epiloog van mijn boek heb ik dat model in een wat-als-scenario beschreven, om te laten zien dat de stikstofcrisis vooral een communicatiecrisis is, van een overheid die het niet lukt belangrijke delen van het land mee te nemen.

“Deze crisis is niet de schuld van de boeren. Dit is een probleem dat we over een periode van decennia gezamenlijk hebben gecreëerd door onze manier van consumeren. De boeren maken wat wij van ze vragen, dus een betere boer begint bij jezelf.

“Ik heb veel boeren horen zeggen: ‘Ik wil best verduurzamen, als er maar een verdienmodel voor is. Het is duidelijk dat er iets moet gebeuren, maar doe het met de sector in plaats van dat je het als een dictaat oplegt.”

Hup, onteigenen en verder

Die oproep richt Smouter evenzeer tot ‘de progressieve voorhoede’. “Ook daar zitten veel mensen die denken: hup, onteigenen en verder, zeker nu weer na de laatste uitspraak van de Raad van State. Maar de kunst is het gevoel van urgentie te combineren met het geduld dat je nodig hebt om een goed gesprek met elkaar te kunnen organiseren.

“De voorhoede gaat soms te snel, waardoor meer behoudende mensen van de weeromstuit in de weerstand schieten. Als je als een evangelist alleen maar aan het zenden bent, dan raak je mensen kwijt. Dan ben je een beetje zoals de kerk, en als domineeszoon weet ik hoe slecht dat kan aflopen.”

Bouwkeet op wielen

Karel Smouter werd geboren in 1983, in een domineesgezin. “In mijn tienertijd had ik vrienden die op de boerderij leefden. Elke zomer ging ik met die jongens sleutelen aan onze bouwkeet op wielen, waar we een trekker voor zetten en mee naar festivals reisden. De romantiek van het boerenleven ken ik dus wel uit die tijd. Maar ik ging in mijn jonge jaren ook om met dierenactivisten en ik hielp wel eens publicaties van het Dierenbevrijdingsfront verspreiden.”

Sinds januari 2021 is Smouter chef Media bij NRC, de krant waarvoor hij al sinds 2018 freelancete als correspondent Oost-Nederland. Eerder was hij adjunct-hoofdredacteur van het online platform De Correspondent en docent aan de opleiding journalistiek op de hogeschool Windesheim in Zwolle. In die beide functies stond constructieve journalistiek centraal. Voor De Correspondent maakte Smouter ook een serie over ‘het ideale online debat’.

Karel Smouter: Blauw wit rood. De boerenopstand als spiegel voor Nederland. De Bezige Bij; 164 blz. €15

Lees ook:

Wat wil de boer nou eigenlijk? Vijf inzichten om de boerenprotesten beter te snappen

Met de voortgaande boerenprotesten dreigt het gevaar dat de kloof met de rest van de maatschappij wordt vergroot. Vijf inzichten om dat gat te dichten.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden