Hongerstaking

Jaarlijks gaan bijna honderd gevangenen in hongerstaking, waarom?

 Tussen 2016 en juni 2020 stonden in totaal 430 gedetineerden vanwege het stoppen met eten en of drinken onder toezicht van de medische dienst van de gevangenis. Beeld Ilse van Kraaij
Tussen 2016 en juni 2020 stonden in totaal 430 gedetineerden vanwege het stoppen met eten en of drinken onder toezicht van de medische dienst van de gevangenis.Beeld Ilse van Kraaij

Een kleine honderd gevangenen gaan jaarlijks in honger- of dorststaking. Meer dan tot nu toe werd aangenomen. Wat beweegt hen?

Uit protest at hij geen hap, en dat wekenlang. Klusjesman Josef B., een van de twee verdachten in het Ruinerwold-proces, draaide er tijdens de laatste pro-formazitting in september niet omheen. B. zou stoppen met eten, desnoods met de dood tot gevolg. Inmiddels brengt klusjesman zijn vork weer naar zijn mond, al overweegt hij opnieuw in hongerstaking te gaan. Advocaat Yehudi Moszkowicz stelt dat zijn cliënt stopte met eten vanwege ‘machteloosheid’ en ‘uit principe’. “Ik heb hem niet geadviseerd dit te doen, maar hij vindt dat hij volstrekt ten onrechte wordt vervolgd.”

B. is lang niet de enige gedetineerde die weigert te eten of te drinken. In Nederlandse gevangenissen gaan jaarlijks negentig tot honderd gevangenen in een honger- of dorststaking, blijkt uit niet eerder gepubliceerde cijfers van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). Tussen 2016 en juni 2020 stonden in totaal 430 keer gedetineerden vanwege het stoppen met eten en of drinken onder toezicht van de medische dienst van de gevangenis.

De aantallen liggen een stuk hoger dan tot nu toe werd aangenomen, stelt onderzoeker Pauline Jacobs. De universitair docent straf- en strafprocesrecht in Utrecht is gepromoveerd op een onderzoek naar hongerstakingen in detentie. De aantallen waar de DJI mee komt verrassen haar. “Dit zijn er relatief veel. Tot nu toe waren we in de veronderstelling dat het er ‘slechts’ enkele tientallen per jaar waren.”

Roep om verandering

De laatste jaren zorgen hongerstakingen vooral in het buitenland voor ophef. Zo stierf in augustus de Turkse Ebru Timtik na 238 dagen hongerstaking. De linkse advocaat eiste een eerlijk proces voor zichzelf en zeventien andere advocaten, die een jarenlange celstraf uitzitten wegens ‘terroristische misdrijven’. In diezelfde maand stopte de Iraanse advocaat en activist Nasrin Sotoudeh wekenlang met eten. Ze zit een gevangenisstraf uit vanwege haar opvattingen over de doodstraf en de verplichte hoofddoek in Iran. Met haar hongerstaking wilde ze de vrijlating van politiek gevangenen eisen.

In Nederland is een van de bekendste voorbeelden de hongerstaking van Volkert van der G. De moordenaar van Pim Fortuyn wilde onder meer niet dat het licht in zijn cel 24 uur brandde.

De roep om verandering in de detentieomstandigheden, een beëindiging van de insluiting, of een overplaatsing naar een andere gevangenis zijn de meest voorkomende redenen om in hongerstaking te gaan, zegt onderzoeker Jacobs. De DJI onderschrijft dat beeld. Hongerstakingen komen in alle gelederen voor: van reguliere gevangenissen tot detentiecentra voor asielzoekers.

Impasse doorbreken

Jacobs weet dat gevangenissen worstelen met hongerstakingen, vooral als ze langer duren. Penitentiaire inrichtingen doen er alles aan om gedetineerden, indien wilsbekwaam, te bewegen om vrijwillig te stoppen met een hongerstaking. In elke gevangenis zijn deskundigen aanwezig die de impasses proberen te doorbreken. Gedetineerden in hongerstaking gaan in observatie en de medische dienst wordt ingeschakeld. Volgens de DJI heeft dit soort maatregelen ervoor gezorgd dat er de laatste jaren geen gevangenen zijn overleden tijdens of na het stoppen met eten en drinken.

Maar hoe ver mag een gevangenis gaan bij het beëindigen van een honger- en dorststaking? Het uitgangspunt is dat de eigen wil van de gevangene leidend is. De Nederlandse artsenfederatie KNMG heeft zich op dit punt gevoegd bij het standpunt van de wereldwijde artsenorganisatie World Medical Association waarin uitdrukkelijk gesteld wordt dat de arts de beslissing van de hongerstaker moet accepteren. Het toepassen van gedwongen voeding aan een wilsbekwame hongerstaker is niet toelaatbaar, luidt het standpunt.

Zorgplicht

Maar, zegt Jacobs, er zijn ook argumenten om wel in te grijpen. “De Staat heeft een zorgplicht. Bij zelfmoord doe je ook alles om dat te voorkomen.” Bovendien draait het bij de verdachte in het Ruinerwold-proces, maar eerder ook bij Volkert van der G., om gedetineerden die in hongerstaking gaan terwijl ze in voorlopige hechtenis zitten. Als een gedetineerde overlijdt betekent dit het einde van de strafzaak. “Dit kan heel onbevredigend zijn voor de maatschappij.”

Een hongerstaking kan zin hebben, zegt Jacobs. “Er wordt veel onderhandeld als er een hongerstaking plaatsvindt. De autoriteiten willen het niet laten escaleren. Uit mijn onderzoek blijkt dat het gebeurt dat er een compromis wordt bereikt. En dat is ook niet verkeerd. Het is zaak dat er continu gesproken wordt met elkaar om een escalatie van de situatie te voorkomen.”

‘Psychotische gevangenen moet je sondevoeding geven’

Een psychiatrische ziektebeeld of een psychotische toestand kan ook een oorzaak zijn om als gevangene te stoppen met eten en drinken. Bij Bonjo, de belangenorganisatie voor (ex-)gedetineerden, komen regelmatig meldingen binnen van gedetineerden die in hongerstaking gaan. “We zien vaak dat het gaat om psychische nood, een laatste uitweg. Het is heel belangrijk dat daarvoor de juiste hulp wordt ingezet”, zegt Bonjo-directeur Jaap Brandligt.

Voorzitter Jeroen Soeteman van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten vindt dat je bij een psychotische toestand sneller moet overwegen om over te gaan tot het toedienen van sondevoeding. “Die gedetineerden hebben vaak geen wens om dood te gaan, maar denken bijvoorbeeld dat er afluisterapparatuur in hun eten zit. Je moet weten dat de overheid een zorgplicht heeft.”

Lees ook:

Ruinerwold-vader kan eigen zaak niet begrijpen vanwege een beroerte. ‘Hij kan zo geen eerlijk proces krijgen’

Vader Gerrit Jan van D., verdachte in de Ruinerwold-zaak, is vanwege een beroerte niet in staat om zijn eigen proces te begrijpen, concludeert zijn advocaat. De rechters willen nu zelf in contact treden met de vader van het kluizenaarsgezin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden