LezersvragenAntwoorden

Is omikron een weg uit de pandemie? 12 vragen en antwoorden over de nieuwe mutatie

Jaap van Dissel van het RIVM bij de persconferentie van zaterdag 18 december, waarin opnieuw een harde lockdown werd afgekondigd. Beeld Arie Kievit
Jaap van Dissel van het RIVM bij de persconferentie van zaterdag 18 december, waarin opnieuw een harde lockdown werd afgekondigd.Beeld Arie Kievit

De coronavariant omikron dwong Nederland dit weekend in een onmiddellijke lockdown. Tegelijk is er nog maar weinig bekend over de virusmutatie, benadrukte RIVM-chef Jaap van Dissel. Onze wetenschapsredactie zet de meeste prangende vragen van lezers en de redactie op een rij.

Joep Engels en Willem Schoonen

Wat maakt omikron anders dan eerdere varianten van het virus?

Omikron was de volgende letter in het alfabet van het coronavirus, en wijkt af van het oorspronkelijke virus en van eerdere varianten, zoals delta, die in deze fase van de epidemie nog dominant is in Nederland. Iedere variant van het virus heeft zijn eigen afwijkingen, mutaties in het jargon. Het bijzondere van omikron is het aantal: deze nieuwe variant heeft meer dan vijftig mutaties ten opzichte van het oorspronkelijke virus. Sommige daarvan hadden eerdere varianten ook, maar er zitten veel nieuwe mutaties bij. Die mutaties zitten deels in genen die vorm geven aan de mantel van het virus, zijn buitenkant. Daar zitten de eiwitten waarmee het virus contact maakt met lichaamscellen van de geïnfecteerde mens. En dat zijn meteen ook de eiwitten waaraan het immuunsysteem van het lichaam deze ziekteverwekker moet herkennen.

Waarom verspreidt omikron zich zo snel?

Bij eerdere varianten van het coronavirus, zoals alfa en delta, was al te zien dat mutaties ervoor zorgen dat ze zich sneller verspreiden. Zijn grote aantal mutaties brengt omikron in een nog hogere versnelling dan de eerdere varianten. De gevolgen zullen per land, regio en zelfs bevolkingsgroep verschillen. Omikron werd vorige maand ontdekt in Zuid-Afrika en heeft zich inmiddels verspreid naar tal van landen, waaronder Nederland. Maar het verloop van de epidemie in Zuid-Afrika is daarmee nog geen blauwdruk voor wat omikron hier gaat doen. Dat zijn verspreiding extreem hard gaat, is wel duidelijk: het gaat volgens het RIVM tweemaal zo snel als de opmars van de deltavariant afgelopen zomer. Het aantal infecties met omikron verdubbelt in twee tot drie dagen.

Als omikron zoveel besmettelijker is, is het dan niet verstandig om ook buiten mondkapjes te dragen en nog meer afstand te houden dan anderhalve meter?

Vaker mondkapjes dragen en nog meer afstand houden zullen in de huidige situatie geen merkbaar verschil maken. De afstand die druppels uit de luchtwegen kunnen afleggen is niet afhankelijk van de variant van het virus. Het Outbreak Management Team (OMT) heeft zijn adviezen over mondkapjes en afstand dan ook niet aangepast. Het grootste risico ligt nu in ruimtes waar (veel) mensen bij elkaar komen. En de opmars van omikron komt in een jaargetijde waarin veel mensen binnen zitten. Vandaar dat het OMT adviseerde om dat risico met een strenge lockdown te beperken.

Er zijn mensen die nooit de griep hebben. Hebben die een soort natuurlijke afweer die hen ook beschermt tegen corona?

Nee, ieder mens is bij de geboorte vatbaar voor alle virussen (tenzij je in de baarmoeder al antistoffen van je moeder hebt ontvangen). Mensen die nooit de griep hebben, hebben ofwel een alert immuunsysteem, of ze zijn in hun leven al (licht) in aanraking met het griepvirus geweest waardoor ze immuniteit hebben opgebouwd. Verworven immuniteit tegen het ene virus biedt geen enkele garantie voor bescherming tegen andere virussen.

Klopt het dat omikron minder ziek maakt?

De eerste geluiden uit Zuid-Afrika een maand geleden stemden hoopvol. Omikron leek milder te zijn dan bijvoorbeeld de deltavariant. En vorige week nog meldden Zuid-Afrikaanse gezondheidsautoriteiten dat het aantal ziekenhuisopnames 30 procent lager lag dan bij delta. Maar voorzichtigheid is geboden. Het gaat hierbij nog steeds om lage aantallen en vooral: in Zuid-Afrika is de bevolking veel jonger, en jongeren worden over het algemeen minder vaak ziek van een coronabesmetting. Denemarken, dat naar Europese verhoudingen veel omikronbesmettingen heeft geteld, ziet geen verschillen in ziekenhuisopnames. Maar ook hier gaat het nog steeds om kleine aantallen.

Waarom is er de angst dat het in de ziekenhuizen uit de hand loopt?

Aan het virus zelf is niet te zien hoe ziekmakend het is. Dat moet uit de statistieken blijken, en daarvoor is het nodig dat de variant zich in voldoende mate onder alle leeftijdscategorieën heeft verspreid. In Nederland is de omikronvariant vermoedelijk rond de jaarwisseling dominant. Het duurt een paar dagen voordat mensen na een besmetting ziek worden, en vervolgens nog een week eer ze zo ziek worden dat ze in het ziekenhuis moeten worden opgenomen.

In Nederland is dus pas na de eerste week in januari aan de ziekenhuisstatistieken te zien of omikron ziekmakender is dan zijn voorgangers of juist niet. Cijfers uit andere landen, zoals het Verenigd Koninkrijk of Denemarken, geven wellicht iets eerder uitsluitsel.

De angst dat omikron de ziekenhuizen in nieuwe problemen gaat brengen is vooral gestoeld op de macht van grote getallen. Ook wanneer deze nieuwe variant minder ziekmakend is, dan nog kan zijn snellere verspreiding leiden tot grote aantallen mensen die intensieve zorg nodig hebben. Een klein percentage van een hele bevolking kan voor de ziekenhuizen een vloedgolf worden.

Jaap van Dissel gebruikte vorige week Britse modellen voor de vijfde golf. Als hij de cijfers voor het Verenigd Koninkrijk omzette naar Nederland kwam hij in het meest optimistische scenario uit op een piek in de golf van 600 ziekenhuisopnames per dag en mogelijk 100 à 125 ic-opnames. In het somberste scenario zou de golf rijzen tot 1800 ziekenhuisopnames per dag.

Als in de teststraat corona wordt vastgesteld, hoe weten ze dan of dat omikron is?

In de teststraat wordt een PCR-test gedaan, waarmee genetisch materiaal van het virus in luchtwegen en slijmvliezen kan worden aangetoond. Die test zegt ja of nee, en maakt geen onderscheid tussen de verschillende varianten van het coronavirus. In positieve tests kan met vervolgonderzoek worden vastgesteld van welke variant het genetisch materiaal afkomstig is. Vervolgonderzoek om omikron aan te tonen is onder meer gedaan met de monsters die zijn afgenomen bij reizigers die in de afgelopen weken met een vlucht uit Zuid-Afrika naar Nederland kwamen.

Kun je met een zelftest zien of je omikron hebt?

Nee. Een zelftest ziet alleen of je antigenen hebt tegen het coronavirus en dus besmet bent. Het is een andere methode dan de PCR-test in de teststraat, maar met dezelfde beperking: je moet vervolgonderzoek doen in het lab om te zien om welke variant het gaat. Met die beperking heb je ook te maken als je eerder corona hebt gehad en wordt herbesmet: ook dan moet uit vervolgonderzoek blijken of jouw positieve testuitslag is veroorzaakt door omikron.

Werkt een zelftest goed om omikron te ontdekken?

Ja. Een zelf- of antigeentest toont aan of er in het neus- of keelslijm stukjes van het virus aanwezig zijn, eiwitten van het virus die een afweerreactie van het lichaam kunnen opwekken. Verreweg de meeste antigeensneltests zijn gebaseerd op het zogeheten N-eiwit van het coronavirus. Dat varieert veel minder dan het spike-eiwit waar de meeste vaccins zich op richten. Een antigeentest heeft dan ook veel minder last van mutaties.

Beschermen de huidige vaccins wel tegen omikron?

De meeste vaccins beschermen niet of nauwelijks tegen een besmetting met omikron. De nieuwe variant heeft meer dan vijftig mutaties verworven, waarvan vele zijn geclusterd in een klein stukje van het manteleiwit waarmee het virus zich toegang tot lichaamscellen van mensen verschaft. De antistoffen die met de vaccins zijn opgewekt, hebben daardoor minder goed vat op dit eiwit. Daarnaast zijn bij veel gevaccineerden, met name de mensen die het vaccin van AstraZeneca hebben gehad, de antistoffen inmiddels nagenoeg uit het bloed verdwenen. Uit de (voorlopige) studies uit Zuid-Afrika blijkt dat twee doses met het Pfizer-vaccin de kans op een ziekenhuisopname met 70 procent verminderen.

Als een vaccin tegen delta niet helpt tegen omikron, helpt een vaccin of besmetting met omikron dan wel tegen delta?

De vaccins die nu worden geprikt zijn ontwikkeld op basis van de oorspronkelijke variant die in het Chinese Wuhan ten tonele verscheen. Een vaccin specifiek gebouwd op omikron is er (nog) niet. Het is ook niet zo dat als de ene variant van het virus dominant wordt, zoals omikron nu, alle andere varianten meteen helemaal verdwijnen. Een virus kan in meerdere gedaanten tegelijk rondgaan, maar in Nederland bijvoorbeeld werden eind vorige maand bijna alle besmettingen veroorzaakt door de deltavariant.

Is een booster dan nog de enige hoop?

Een boostervaccinatie pept het gehalte aan antistoffen weer op, waardoor de gevaccineerde in ongeveer driekwart van de gevallen beschermd is tegen een infectie. Net zomin als de tweede prik, geeft de booster dus een garantie dat je niet meer besmet kunt worden.

Maar het immuunsysteem heeft meer verdedigingslinies tegen het virus. Zo heeft vaccinatie ervoor gezorgd dat zogeheten B-cellen na een infectie snel nieuwe antistoffen aanmaken. Die werken in eerste instantie ook niet perfect, maar de B-cellen passen zich vrij snel aan de nieuwe variant aan. Dit alles betekent dat een gevaccineerde door een infectie met omikron lichte ziekteverschijnselen kan krijgen.

Die milde verschijnselen worden soms erger. Maar wie is ingeënt, heeft dan nog een derde linie paraat staan: de T-cellen. Deze T-cellen herkennen geïnfecteerde lichaamscellen en ruimen die op.

Na twee keer gevaccineerd te zijn met AstraZeneca kregen wij begin december tóch corona. Inmiddels zijn we genezen. Daarom krijgen wij pas in maart de booster. Zijn wij nu evengoed beschermd tegen omikron als wanneer wij een booster hadden gekregen?

Het korte antwoord is: dat weten we niet. Ook een besmetting na een (dubbele) vaccinatie geeft een boost aan het immuunsysteem. Hoe krachtig die boost is, hangt af van de ernst van de besmetting. Is iemand ziek geworden, dan is het afweersysteem in actie gekomen en staat het daarna weer paraat. Was het een infectie zonder symptomen, dan stelt ook de oppepper niet veel voor.

Maar of zo’n besmettingsboost net zo krachtig is als een boosterprik, is niet bekend. De wereld heeft net geleerd dat de vaccins na een half jaar hun bescherming verliezen. Dat wil zeggen, de gevaccineerde heeft minder antistoffen in zijn bloed waardoor een infectie niet of minder goed wordt voorkomen. De vaccins (ook die van AstraZeneca) beschermen nog wel goed tegen ernstige ziekte.

Een boosterprik zorgt weer voor nieuwe antistoffen. Maar hoe lang dat standhoudt, moet blijken. In Israël ziet men het boostereffect verdwijnen en denkt men na over een vierde prik. Dat is vijf maanden nadat de boostercampagne is begonnen.

Wellicht houdt een besmettingsboost ook zo lang stand. Maar dat zal domweg moeten blijken.

Stel dat omikron inderdaad minder ziek maakt, is deze variant dan niet een uitweg uit de pandemie?

Een coronavariant die niet ziek maakt maar waarmee je wel weerstand opbouwt tegen het virus, in al zijn varianten, zou in een theorie kunnen leiden tot groepsimmuniteit en dus het uitdoven van de epidemie. Maar het ziet er niet naar uit dat deze nieuwe variant zo’n onschuldig karakter heeft. Ook met omikron is corona nog altijd geen griepje.

Kunnen we niet beter eerst landen met een lage vaccinatiegraad helpen voor we zelf gaan boosteren?

De pandemie kan niet worden gestopt als grote delen van de wereld verstoken blijven van vaccins. De rijke landen hebben ook beloofd dat te voorkomen, maar ze komen hun beloften mondjesmaat na. Intussen is er geen rechtlijnig verband tussen vaccinatiegraad en het risico van nieuwe varianten van het coronavirus. De varianten waarmee we nu te maken hebben, delta en omikron, zijn opgekomen in landen met een lage vaccinatiegraad, maar dat geldt niet voor iedere variant van het coronavirus.

Boosteren kan voorkomen dat veel mensen ziek worden en in het ziekenhuis belanden, waardoor de zorg overbelast wordt. Dat is een lokaal belang, of een eigenbelang. De mondiale strijd tegen het coronavirus zou waarschijnlijk beter gediend zijn met een eerlijker verdeling van de vaccins.

Het vrijgeven van de patenten op die vaccins lost dit niet meteen op, want je moet ook de kennis en de faciliteiten hebben om die te produceren en te bewaren, en een goede infrastructuur om ze bij de mensen te krijgen.

Vanaf nu is het niet meer mogelijk om uw vragen in te sturen naar de wetenschapsredactie.

Lees ook:

Jaap van Dissel schetst een inktzwart scenario: omikron kan zorgen voor hevige nieuwe coronagolf

Jaap van Dissel krijgt weleens het verwijt dat hij te optimistisch is over het coronavirus. Woensdag presenteerde hij een inktzwart scenario.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden