InterviewsVrijheid

Is er dit jaar nog ruimte voor de Dodenherdenking en Bevrijdingsdag?

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima bij het Nationale Monument op de Dam in 2017.Beeld ANP

Wat moet Nederland doen op 4 en 5 mei? Gerdi Verbeet, voorzitter van het Nationaal Comité 4 en 5 mei, vraagt Nederland naar de ideale invulling in crisistijd. Rond Pasen maakt het Comité de winnende voorstellen bekend. Trouw ging vast te rade bij vijf Nederlanders.

Diederik van Vleuten voorspelt: ‘Heel Nederland zit nu in hetzelfde schuitje, we gaan grote verbondenheid voelen’

Diederik van Vleuten is theatermaker met historische belangstelling en hield vorig jaar de 4 mei-lezing in de Amsterdamse Nieuwe Kerk.Beeld Ringel Goslinga

“Stel het je eens voor. De koning en de koningin, de minister-president, leden van het Comité 4 en 5 mei lopen op gepaste afstand achter elkaar over een verder volstrekt lege Dam. Vele miljoenen kijkers volgen de herdenking thuis op de televisie. Twee minuten stilte in een stille stad. Hoeveel indruk zal zo’n herdenking niet maken? Ik denk enorm veel.

“‘Intens’ is voor mij het woord voor deze tijd, en ik denk dat ook de Dodenherdenking dit jaar heel intens beleefd gaat worden door het coronavirus. En dan is het ook nog eens een jubileumjaar, 75 jaar na het einde van de Duitse bezetting. Een jubileum waarin het stiller zal zijn dan ooit, het kan eigenlijk niet mooier.

“Het is natuurlijk wel verdrietig voor die oude mensen die de Tweede Wereldoorlog nog meegemaakt hebben, al zijn het er elk jaar minder. Dit jaar kan niemand naar de Dam komen. De oorlogsherdenking zou juist dit jaar heel groots zijn, omdat er bij het volgende jubileum echt bijna niemand meer in leven zal zijn. Het is een grote opdracht voor het Comité te bedenken hoe ze hier begin volgende maand mee om zullen gaan. Maar voor mijn gevoel zal het dus zeer intens zijn. Juist omdat er geen publiek bij de vele herdenking in het hele land zal zijn. Die stilte zal een geweldige impact hebben.”

Diederik van Vleuten: “Iedereen heeft zijn eigen gedachten op de vierde mei. Er zullen veel mensen zijn die in die twee minuten ook aan gestorvenen van dit voorjaar denken.

“Ik vind verder dat alle herdenkingen in het land – bijna elke gemeente heeft er minimaal een – door moeten gaan. Alle toespraken, alle lezingen: blaas ze niet af. Ik volgde zelf online een uitvaart in een kerk deze week. Dat was vreemd maar heel indrukwekkend. Op eenzelfde manier zouden de herdenkingen online te volgen moeten zijn. Zet er maar een camera bovenop.

“Doe het zeker voor de generatie die de oorlog zelf nog heeft meegemaakt, de generatie die de beperking van de bewegingsvrijheid kent. Natuurlijk waren de aanleiding en de gevolgen – een oorlog – heel anders dan waar wij nu mee te maken hebben, maar reken maar dat die generatie nu een echo van toen hoort klinken. Ik denk dat het wel goed is om daar, al is het heel voorzichtig en subtiel, rond 4 mei aan te appelleren. Er is nu weer een beperking van die vrijheid van beweging. Je kunt je bij de lege straten van toen opeens wat voorstellen, al heb je ze zelf nooit meegemaakt. Ik zal hier met mijn kinderen zeker bij stilstaan stilstaan. Ze zijn acht,  veertien en zeventien en alle drie opgevoed met de kennis dat de viering iets wezenlijks betekent.

“Draai de treurnis over het doorsnijden van oorspronkelijke plannen eens om. Die grote stilte die er dit jaar zal zijn is een wonderlijke speling van het lot. De Dodenherdenking gaat op een grootse manier recht doen aan wat er toen gebeurd is. Heel Nederland zit nu in hetzelfde schuitje en we gaan die avond een grote verbondenheid met elkaar voelen, dat is mijn voorspelling. Er komen hogere kijkcijfers voor de nationale herdenking dan ooit. Het wordt een onvergetelijke 4 mei.”

Diederiek van Loo (50) is stadsdominee van Amersfoort.

“Ik heb nog geen uitgewerkte plannen voor 4 mei, maar ik heb er wel gedachten over. Die dag gaat voor mij over twee dingen: gezamenlijkheid en stilte. Dat zijn de twee pijlers. Maar dat met elkaar stilstaan, dat gaat dit jaar niet.

“Toch denk ik dat het wel bijzonder kan worden. Er zal bijvoorbeeld naar mijn verwachting meer dan anders gevlagd worden, want er zijn minder mensen met vakantie. En ik denk ook dat er gewoon meer aandacht voor de herdenking zal zijn. Die zal dan weer helpen voor een gevoel van gezamenlijkheid.

“Ik heb eindelijk het boek van Rutger Bregman gelezen. Hij schrijft dat mensen bij rampen vaak solidair zijn. Daar gaat 4 mei ook over, over solidariteit. We zijn solidair met de mensen van toen en die van later, die op vredesmissies gaan. Ik ook. Ik heb de oorlog zelf niet meegemaakt. Je moet oppassen met een vergelijking tussen oorlogstijd en de tijd waarin een virus rondwaart, maar die solidariteit proef je nu wel. Het is mooi om te zien hoe graag mensen in de huidige viruscrisis iets voor een ander doen.

“De herdenking op 4 mei kan bovendien profiteren van het doorbreken van de macht van de vanzelfsprekendheid. We zijn altijd zo druk bezig met leven van dag tot dag, met school, werk, vrienden, feestjes. Het is voor velen een grote klap, die wijziging opeens. Maar er komt ook ruimte vrij. Ruimte voor bezinning op het leven, op hoezeer we van elkaar afhankelijk zijn. We zijn sociale wezens, dat realiseren we ons. Daar is die gezamenlijkheid.

“Er gaan nu wel ideeën de ronde over koperblazers in straten op 4 mei, en misschien kunnen de beiaardiers een rol spelen? Ook zij kunnen helpen om te voelen dat we niet samen kunnen komen op 4 mei, maar toch samen zijn.”

Claudia de Breij voorspelt: ‘Volgend jaar krijgen we uitbundige, zorgeloze zomer. Flowerpower, ik heb er nu al zin in.’

Claudia de Breij, cabaretière, zangeres en radio-dj, over 5 mei.Beeld ANP

“We staan al jaren op Bevrijdingsfestivals met plastic bekertjes evenementenbier in onze hand te luisteren naar popartiesten die ons voorhouden dat vrijheid superbelangrijk is. Die festivals zijn natuurlijk leuk om te kunnen springen en drinken, maar ze zijn niet per se het meest authentieke moment om op onze vrijheid te reflecteren. Zoals Koningsdag ook niet het moment is waarop je over de monarchie nadenkt.

“Persoonlijk vind ik het voor de beleving van de vrijheid geen groot gemis als die festivals niet doorgaan, maar ik vind het wel jammer als er niet wordt nagedacht over onze vrijheid, helemaal omdat de democratische grondbeginselen onder druk staan. We zagen de Hongaarse premier Orbán deze week nog een ‘Rijksdagje’ doen; met een omstreden coronawet trok hij de macht nog verder naar zich toe. Gaan broze democratieën deze crisis overleven? Daar maak ik me oprecht zorgen over. Ik houd ook mijn hart vast of de Amerikaanse presidentsverkiezingen dit najaar zullen doorgaan.

“We hebben ons nog nooit zo goed kunnen inleven in 5 mei als nu. Ik mag niet naar buiten, niet optreden en geen contact hebben met anderen. Het is gevaarlijk om deze situatie te vergelijken met de Tweede Wereldoorlog. Wij worden ziek of krijgen hooguit een boete, destijds belandde je in een concentratiekamp. Toch zie ik wel parallellen. Ik schrijf nu aan een voorstelling over Heintje Davids, de variété-artieste. Zij dook tijdens de oorlog onder en overleefde zo, als enige van haar familie, de jodenvervolging. Wat we nu beleven, maakt het voor mij toch net iets invoelbaarder wat het moet zijn geweest om je vrijheid kwijt te raken.

“Hopelijk heb ik mijn lied over de onderduiktijd van Heintje Davids binnenkort af, dan kan ik het online zetten voor het ‘Theater na de Dam’, het festival dat op de avond van 4 mei traditioneel de overgang van herdenken naar vieren inluidt. Ik zou daar sowieso al optreden. In zo’n lied kunnen mensen zich nu iets makkelijker inleven dan anders, denk ik.”

Wouter van Diepen is klarinettist in het Orkest Koninklijke Luchtmacht.

“Muziek vind ik bij de herdenkingsceremonie onmisbaar. Het is de meest directe manier om gevoelens over te brengen. Door de coronacrisis krijgen die gevoelens nog een extra lading. Je ziet ook overal muzikanten die van zich laten horen met een nieuw of een oud nummer. De noodzaak van kunst wordt in deze tijden zichtbaarder. Kunst geeft houvast.

“We weten nog niet hoe de ceremonie eruit komt te zien. Misschien kunnen we met een kleinere bezetting spelen, anderhalve meter uit elkaar. Of iets opnemen, vooraf. In elk geval hoop ik dat we de prachtige muziek van componist Rob Goorhuis in stand kunnen houden. Goorhuis roept precies de juiste sfeer en gedachten op. Het idee om alle koperblazers op 4 mei het taptoe-signaal te laten blazen voor hun eigen deur, vind ik heel mooi. Zoiets verbindt en is een manier om musicerende jongeren erbij te betrekken. De taptoe schalt dan in elke straat en langs elke gracht – dat is nog indrukwekkender dan alleen op tv.”

Claudia de Breij: “Wat mensen zelf kunnen doen om de vrijheid te vieren? Ik moet denken aan een reclamespotje voor chocomel dat vroeger op tv was. Je zag een meisje dat op tafel uitbundig ging staan dansen en meezingen met ‘Freedom’ van Aretha Franklin. Heel bijzonder, iedereen voelde er iets bij. Een feestje in je eentje. Zoiets kunnen mensen op 5 mei ook doen nu collectief feesten is verboden. We maken er gewoon een Freedom-challenge van. Allemaal thuis dat nummer dansen, opnemen op video en dan online zetten als vlog, op Instagram of op TikTok.

“Wat me ook mooi lijkt, is als alle dj’s Freedom draaien op 5 mei, precies om half vijf, het tijdstip op het capitulatiedocument. Mensen zetten de radio dan keihard aan, en hun ramen en deuren wagenwijd open. Over collectieve beleving gesproken!

“Verder blijft het een kwestie van de dagen aftellen tot deze crisis voorbij is. Op enig moment zijn we verlost, dat is zeker, al denk ik dat alles volgende zomer pas weer volledig normaal is. Dan breekt er volgens mij een uitbundige, zorgeloze zomer aan die lijkt op die van 1969: een echte summer of love. Denk je eens in, al die achttienjarigen die zich maandenlang hebben moeten inhouden. Flowerpower, ik heb er nu al zin in.”

Daan Heerma van Voss is schrijver. Hij hield in 2018 de 4 mei-lezing in de Amsterdamse Nieuwe Kerk.

“Ik vrees dat we het idee dat er dit jaar een volwaardige, klassieke dodenherdenking kan zijn, uit ons hoofd moeten zetten. Fysiek is het gewoon niet mogelijk om collectief te herdenken. Je kunt het orkest wel over de Dam verdelen, de ene trompettist hier, de trommelaar daar, maar dat zou het geheel des te treuriger maken. 

“Tegelijk is er sinds de Tweede Wereldoorlog niets geweest wat we zo collectief hebben beleefd als de coronacrisis. Ook nu leven we in een historische tijd van verandering, van paniek, van oorlogsmaatregelen. Macron en Trump spreken zelfs concreet van oorlog. Dat maakt de toespraak en de twee minuten stilte op 4 mei belangrijker dan ooit. 

“Dus bij dezen doe ik een oproep aan iedereen thuis: praat na de minuut stilte met elkaar over de parallellen tussen toen en nu, over hoe het is als je vrijheid wordt ingeperkt, over hoe het is om landgenoten of zelfs dierbaren te verliezen, over wat je ziet en voelt. Herdenken blijft een groot voorrecht waar je juist in deze onzekere tijden de waarde van voelt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden