Dualisme

Is de luide roep om een andere politieke cultuur een afleidingsmanoeuvre of een keerpunt?

null Beeld Tom Janssen
Beeld Tom Janssen

Opeens klinkt op het Binnenhof een roep om een radicaal andere politieke cultuur, met een gezondere balans tussen macht en tegenmacht. Is het een afleidingsmanoeuvre of een keerpunt?

Het wordt Tweede Kamerlid Renske Leijten te gortig. Dagenlang heeft ze gehoord hoe regeringspartijen, ministers en zelfs de premier roepen dat Nederland dringend een andere politieke cultuur nodig heeft. Een cultuur waarin macht gezonde tegenmacht krijgt, veel meer dan nu. Met minder dichtgetimmerde kabinetsbesluiten en meer zeggenschap voor de Tweede Kamer. Heel goed, vindt het SP-Kamerlid, maar één ding klopt er toch echt niet.

In een gepassioneerde toespraak, woensdag in de Tweede Kamer, draait Leijten het om. “Wie of wie heeft in Nederland dan de macht? “Is de Kamer nou de macht of de tegenmacht? Ik vind namelijk dat wíj de macht zijn. Wij zijn de macht!” De regering voert uit. De Kamer beslist. “Als wij alsmaar als tegenmacht worden gezien, kunnen we werken tot we erbij neervallen of ziek worden — helaas gebeurt dat met collega’s van ons. Maar het hoort niet zo te zijn. Wij zijn de macht!” Ze slaat met vlakke hand, vol verontwaardiging, op het spreekgestoelte.

Een ongekende strijd is losgebarsten op het Binnenhof, vlak na de verkiezingen. Het begon met de crisis rond de persoon van demissionair premier Mark Rutte. Die crisis is nog in volle gang, maar leidt ondertussen tot een bredere discussie, over de ongezonde politieke cultuur in Den Haag. De twee discussies staan niet los van elkaar. Vanzelf gaat het over het tijdperk-Rutte, en de stijl waarin de premier regeert. Openheid geven aan de Tweede Kamer hoorde daar tot voor kort niet bij.

Verwarrende discussie

Letterlijk een zieke situatie, aldus Leijten, die in haar toespraak niet voor niets verwees naar collega-Kamerlid Pieter Omtzigt (CDA), met wie ze de toeslagenaffaire boven tafel haalde. Hij zit overspannen thuis. Er was de afgelopen jaren bar weinig ruimte voor de Tweede Kamer zelf bij te sturen of informatie te vergaren.

Het verwarrende aan de discussie, is dat de roep om verandering afkomstig is van de regeringspartijen zelf. Van CDA, D66 en – sinds deze week – de VVD.

Plotseling werpt premier Rutte zich op als de grootste voorvechter van andere politiek. Hij ziet het als een manier om het vertrouwen te herstellen én om door te kunnen gaan als leider van een volgend kabinet. Enerzijds heeft hij zijn eigen falen deze week nog scherper benoemd dan eerst. “Ik heb gelogen over Omtzigt, maar naar beste eer en geweten”, zei hij tegen de Tweede Kamer. Tegelijkertijd lanceerde de VVD-premier ‘radicale ideeën’ om de hele politieke cultuur te veranderen.

Het roept veel scepsis op bij de partijen die een motie van wantrouwen tegen hem steunden. Is het niet gewoon een afleidingsmanoeuvre van Rutte, bedoeld om de discussie over zijn persoon handig te verleggen naar een veel algemenere discussie. Pas op, waarschuwde Jesse Klaver van GroenLinks. Heel mooi dat alle partijen, van links tot rechts, spreken over verandering. “Of is dat spreken deel van die ouderwetse cultuur? Zien waar de ruimte is, en daar snel naartoe rennen?”

Er borrelt en gist van alles

De zes concrete thema’s die Rutte ziet, lijken verdacht veel op de eerdere, ook concrete ideeën van Pieter Omtzigt bij het CDA en Sigrid Kaag bij D66 (zie kader). Dat zij al langer met het thema bezig zijn, geeft aan dat er los van de huidige crisis over de Omtzigt-notities, wel degelijk van alles borrelt en gist.

CDA-nummer twee Omtzigt zette het thema van macht en tegenmacht op de agenda met zijn oproep tot een ‘nieuw sociaal contract’. Een verandering van mentaliteit, is een van zijn belangrijkste speerpunten. “De geest moet veranderen.” Ministers en Kamerleden moeten werken uit dienstbaarheid, om maatschappelijke belangen te dienen. Zijn boek vliegt de winkels uit. Bij het CDA spreekt politiek leider Wopke Hoekstra er minder vaak over. Hij zei deze week dat hij het een mooie discussies vindt, maar eerst wil zien dat de brokstukken van de mislukte formatie worden opgeruimd.

Bij D66 voerde Sigrid Kaag een verkiezingscampagne rond het thema van een ‘open politieke cultuur’. Net als Omtzigt had zij het veel over macht en tegenmacht. Kaag mopperde dat Rutte het kabinet leidde als een ‘managersploeg’ en dat het regeerakkoord lijkt ‘op een notariële akte’. Maar zowel D66 als CDA waren zelf loyaal onderdeel van de besloten coalitiecultuur. Een cultuur waar coalitiepartij ChristenUnie achteraf zeer harde noten over kraakt: “Er is hardop gefantaseerd over hoe je een kritisch en vasthoudend Kamerlid weg kunt krijgen. Dat is niet één incident, maar een uiting van een cultuur die niet deugt”, aldus fractievoorzitter Gert-Jan Segers. Hij wil niet opnieuw met Rutte in een kabinet.

Te weinig dualisme

Voor parlementair historicus Carla van Baalen is de roep om verandering geen verrassing.“ Dat gebeurt steeds als er coalities zijn geweest met dezelfde premier. Dan wordt de klacht sterker dat er te weinig dualisme is tussen kabinet en Tweede Kamer. Die klacht klonk ook luid na het tweede kabinet-Kok en het tweede kabinet-Lubbers”, zegt Van Baalen, hoogleraar aan de Radboud Universiteit. Ook toen zaten de premiers vol goede voornemens. “Premier Balkenende heeft ook eens beloofd dat het hele regeerakkoord op één A-viertje moest passen.” Vaak sloop de oude cultuur er snel weer in.

Spannend vindt Van Baalen de ontwikkelingen wel: de sfeer doet denken aan eerdere historische breukmomenten. Al is de uitkomst ongewis: “De roep om andere politiek keert op gezette tijden terug. Fortuyn had het over ‘nieuwe politiek’. D66 kwam in de jaren zestig op met beloftes over democratisering. Wat het spannend maakt, is dat de discussie over de politieke cultuur al langer oploopt. Er liggen stapels rapporten en adviezen over meer openheid en meer aandacht voor wat regeringsbeleid betekent voor burgers. De nieuwe informateur Herman Tjeenk Willink is al jaren met dat thema bezig. Er telt nu van alles bij elkaar op.”

Rutte beloofde ook na de toeslagenaffaire al verandering, onder druk van een snoeihard eindrapport van de parlementaire onderzoekscommissie. De informatievoorziening aan de Tweede Kamer en de pers gaat ‘fundamenteel op de schop’, zei Rutte in januari. Ook toen kondigde hij een nieuwe bestuursstijl aan met grotere transparantie, en een betere verhouding tussen overheid en burger. Alle documenten waarop de regering besluiten of wetgeving baseert, komen meteen openbaar, waaronder de besluitenlijst van de ministerraad. DENK-Kamerlid Farid Azarkan herinnerde Rutte er deze week aan: waar blijft die lijst? “De premier zou toch transparant worden?”

Staatscommissie-Remkes

Officieel is het kabinet al jaren bezig na te denken over de politieke cultuur en het parlementaire bestel. Een staatscommissie onder leiding van VVD-kopstuk Johan Remkes werd aan het werk gezet. De commissie had een waslijst voorstellen: een regeerakkoord mag écht alleen nog hoofdlijnen bevatten, in plaats van de 55 pagina’s tekst van Rutte-III; De Tweede Kamer moet meer ondersteuning krijgen; minderheidskabinetten zijn ook een optie. De meeste voorstellen verdwenen in 2018 in een la. Scherpe adviezen van de Raad van State (2020) en de Rekenkamer (2021) wachtten hetzelfde lot.

Oud-Kamerlid en oud-fractievoorzitter Bram van Ojik, die net afscheid heeft genomen bij GroenLinks, stelt dat het probleem dieper zit. “Het zit ingesleten dat de grote partijen de macht hebben. Toen ik in 1993 voor het eerst in de Tweede Kamer kwam, had de oppositie zelfs nog minder invloed dan nu. CDA en PvdA waren zo groot dat hun coalitie 103 zetels telde. Stel je dat nu eens voor. Het paradoxale is dat de balans tussen macht en tegenmacht pas beter is geworden toen de grote middenpartijen kleiner werden, met wankeler coalities. Vooral sinds Rutte-II had de oppositie veel meer te zeggen: hij had ze hard nodig voor een meerderheid in de Eerste Kamer.”

Het machtsdenken bleef, volgens Van Ojik. “Dat is de echte kwestie: het beeld dat we hebben van politiek. Je doet pas serieus mee als je in een regering zit. Dat is de superieure vorm. Maar besturen en oppositie voeren zijn allebei nodig, allebei belangrijk. De politieke cultuur blijft gericht op ‘verantwoording nemen’. Ik zie nog steeds die ouderwetse arrogantie van de macht. Pieter Omtzigt heeft er terecht aandacht voor gevraagd dat de Tweede Kamer vaak maar moet afwachten of het de regering beháágt informatie met je te delen.”

Met informateur Herman Tjeenk Willink krijgt de Kamer een bondgenoot voor tegenmacht. Maar die Tweede Kamer ontkomt zelf ook niet aan reflectie. Een sterke Kamer moet minder aan scoringsdrift doen. Daar komt nog iets bij: Tjeenk Willink wil dat iederéén op het Binnenhof naar zichzelf kijkt. Rutte is niet de enige die de huidige bestuursstijl draagt, waarschuwde hij deze week. Voor de premier is dat goed nieuws: de vraag of partijen nog met hem willen samenwerken, schuift naar achteren.

SGP-leider Kees van der Staaij, het meest ervaren Kamerlid, is bang dat de hele discussie opnieuw gevoerd gaat worden. Hij hoopt op verandering, maar hoe krijg je die van de grond? “Er liggen al zóveel goede analyses, zoveel concrete voorstellen voor meer dualisme. Het meeste is al mogelijk. Er is vooral realisme nodig: als patronen zo hardnekkig ingesleten zijn, wat zijn dan slimme, praktische oplossingen die gaan werken?”

Sluit een controleerakkoord

Van der Staaij wil dat de Tweede Kamer een tegenhanger sluit van een regeerakkoord: een ‘controleerakkoord’. “De Tweede Kamer is zelf ook aan zet. Hoe gaan wij beter, slimmer en sterker onze eigen rol invullen? Ik zag deze week alweer de oude reflex: een debat aanvragen omdat er iets in de krant staat. Alsof het probleem dan is opgelost. Laat de Tweede Kamer zelf ook afspraken over de manier waarop we krachten bundelen en structureler zaken gaan aanpakken. In een controleerakkoord kun je daar afspraken over maken. Laat een paar Kamerleden samen ergens de tanden inzetten. Ga onderwerpen dieper en breder onderzoeken. Niet alles hoeft in de vorm van een debat. Er is van alles te bedenken. Als we maar denken in concrete stappen, kan de politieke cultuur zeker veranderen.”

In de kabinetsformatie moet blijken of macht en tegenmacht werkelijk nieuwe vormen krijgen. Ondertussen wacht ook die andere hamvraag op antwoord. Kan premier Rutte zelf nog de politieke cultuur leiden, na alles wat er gebeurd is?

CDA en D66: Voorstellen voor meer tegenmacht

Er liggen al diverse concrete ideeën voor een andere politieke cultuur. Bij D66 stelde Sigrid Kaag voor om het coalitieoverleg af te schaffen tussen fractievoorzitters en vice-premiers. Alleen bij crisis is dat nodig. Hete hangijzers wil zij minder vaak uitbesteden aan externe onderzoekscommissies.

Bij het CDA deed Pieter Omtzigt tien aanbevelingen om de rechtsstaat te verbeteren. Wat betreft de politieke cultuur wil hij een regeerakkoord op hoofdlijnen. De Tweede Kamer moet een eigen onderzoeksdienst krijgen. Hij zet vraagtekens bij het sluiten van akkoorden (bijvoorbeeld het pensioenakkoord) waar de Tweede Kamer zelf weinig meer aan kan sleutelen. Hij wil een grondwettelijk hof dat wetten toetst. De overheid moet informatie ruimhartig openbaar maken, met boetes als zij in gebreke blijft.

Lees ook:
Formatie in openbaarheid is een recept voor mislukking

De Kamer wil ‘veel meer openheid en transparantie’ tijdens deze kabinetsformatie. Voormalige informateurs en de huidige, Herman Tjeenk Willink, vinden dat geen goed idee.

Slechts 38 stemmen voor Arib. Wat ging er mis bij de strijd om de voorzittershamer?
Haar gezichtsuitdrukking spreekt boekdelen, woensdag aan het begin van de avond. Met achter haar een opgetogen Bergkamp kijkt Arib verslagen voor zich uit. Dat het D66-Kamerlid haar al in de eerste ronde verslaat, komt toch als een verrassing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden