Demograaf Patrick Deboosere: 'Je moet als oudere actief blijven, zeker. Maar je hoeft niet te werken.'

InterviewPatrick Deboosere

Is 60 het nieuwe 40? ‘Onzin. Vroeg met pensioen is goed voor gezondheid’

Demograaf Patrick Deboosere: 'Je moet als oudere actief blijven, zeker. Maar je hoeft niet te werken.'Beeld ANP

De zestiger van vandaag is de veertiger van vroeger? Onzin, zegt demograaf Patrick Deboosere. Een normale pensioenleeftijd is wat hem betreft zestig jaar. ‘Je moet actief blijven, maar niet per se met werk.’

De Brusselse stoepen wemelen van de elektrische deelsteps en -fietsen, ook bij het Centraal Station. Scannen en wegwezen, naar de Vrije Universiteit, waar hoogleraar Patrick Deboosere demografie doceert. Zijn kamer is geordend, met op tafel een stapel van zijn laatste boek ‘Lang leve de vergrijzing’.

Deboosere is 68. “Uitzonderingen heb je altijd. Voor groepen als wetenschappers, rechters en kunstenaars is doorwerken makkelijker.” Maar voor de meeste ouderen is het pensioen een verademing, zegt hij. “Waak voor een discussie over wat een zwaar beroep is. Iedereen moet de kans hebben op een redelijke leeftijd met pensioen te gaan. Want iedereen wordt anders oud.” Al te veel senioren gaan niet lekker van hun pensioen genieten, want zijn voor die tijd echt op, zegt Deboosere. In Nederland stijgt de pensioenleeftijd sinds 2013, tot 66 jaar plus vier maanden in 2020 en 2021. “Dat is eigenlijk niet te bevatten voor een ontwikkeld, rijk land.”

Hij noemt de relatief hogere instroom van laag opgeleiden in een arbeidsongeschiktheidsuitkering als de Wia een ‘verborgen verlaging van de pensioenleeftijd’. “Dat geldt ook voor regelingen in een generatiepact voor 60-plussers om minder te werken.” Werknemers leveren daarbij vrijwillig salaris in. Om dat te voorkomen, kan volgens de demograaf de pensioenleeftijd beter omlaag naar 60 jaar. Dat is goed voor ouderen nu én voor jongeren straks. Kort samengevat bestrijdt de hoogleraar het frame dat vergrijzing een ramp is: “Het is juist een fantastisch gegeven. Dat je bij je geboorte een garantiebewijs krijgt om 85 jaar te worden! Dat is wat de meesten halen.”

Verschuiven van uitgaven en inkomsten

En de stijgende pensioenlast dan? De demograaf ziet de oplossing in verschuiven van uitgaven en inkomsten. “Belastingtarieven voor rijken en grote bedrijven worden altijd verlaagd. Sinds 2000 is de ongelijkheid in inkomens toegenomen en het vermogen van superrijken gegroeid. Zo krijgt de overheid minder inkomsten, stijgt het aantal daklozen en het tekort aan sociale woningen.”

Natuurlijk kan het rijke Nederland een vroeger pensioen opbrengen, bezweert Deboosere. “De AOW-gelden komen terug in de economie. Senioren gaan ermee winkelen en op vakantie.” Hij raakt op dreef: “Dat is toch beter dan dat de 1 procent rijken zijn geld wegsluist naar belastingparadijzen? Weet je dat Genève een grote belastingvrije kunstopslag heeft? Als je die schilderijen tentoonstelt, krijg je het grootste museum ter wereld.”

De strijd tussen kapitaal en arbeid is eeuwenoud. “Het kapitaal dwingt tot flexibel werk, nulurencontracten en langer doorwerken. Dat is terug te draaien. Canada en Polen zijn ons voorgegaan en hebben de pensioenleeftijd weer verlaagd.”

Beluister de door Blendle ingesproken versie van dit artikel hier.

Vooruitgang

Het grote verschil met vroeger is dat de kindersterfte zeer laag is, en sterfte op alle leeftijden sterk is teruggedrongen. De verklaring van de grote vooruitgang in levensverwachting ligt in een combinatie van factoren. Denk aan verkeersveiligheid: in de jaren zeventig droeg niemand een helm of autogordel. Dan is er de wetenschappelijke en technologische evolutie, die leidde tot betere geneeskunde, betere productie en controle van voedsel. “Even belangrijk is de maatschappelijke evolutie: iedereen deelt in de vooruitgang. Zo ontstond de welvaartsstaat in West-Europa en de VS.”

In Nederland voorspelt het CBS dat iedereen die 60 wordt, er elk volgend decennium een extra levensjaar bijkrijgt. “Toch zwakt de stijging van de levensverwachting af. Overal. Het is een mythe dat we altijd ouder zullen worden. Dat creëert een valse realiteit waardoor bepaalde groepen het juist zwaarder krijgen.” Want niemand staat op zijn zestigste fit aan de lopende band. Een verpleger van 70 is niet gevrijwaard van dementie. Een brandweerman van 70 gaan we evenmin zien, zegt Deboosere. “We worden niet fitter ouder. We worden met veel meer mensen oud.” De Griekse koningin Eos viel op jonge mannen. Ze vroeg Zeus haar minnaar onsterfelijk te maken. “Haar wens werd vervuld. Maar hij werd elk jaar krakkemikkiger”, lacht de demograaf. “Natuurlijk hebben we nu meer 100-jarigen dan toen”, nuanceert hij. “De wereld heeft inmiddels 7,6 miljard bewoners.”

Patrick Deboosere: 'Nog altijd worden wij op dezelfde manier ouder als twintig jaar terug en krijgen we kwalen op dezelfde leeftijd als voorheen'.

Dezelfde kwalen

Winst boeken gaat moeizamer, nu kinderen niet meer massaal overlijden. “Vanaf 80 jaar worden mensen frêle en kwetsbaar. De biofysieke mens is niet wezenlijk veranderd. We kunnen de natuur niet makkelijk de baas, de ouderdom niet overwinnen.”

Maar hoe zit het dan met die hausse aan tv-programma’s over fitte hoogbejaarden? Of boeken als ‘Hoe ouder, hoe beter’ en ‘Gezond naar honderdvijftien’, waarin wetenschappers beweren dat wij in de toekomst 115 aantikken? En de serie van Trouw over ‘vitalo’s’? “Je mag nog zo fit zijn, als je 70 bent, win je niet van iemand van 50 of van 30. Dat de zestiger van vandaag de veertiger van vroeger is, is klinkklare onzin. Nog altijd worden wij op dezelfde manier ouder als twintig jaar terug en krijgen we kwalen op dezelfde leeftijd als voorheen.”

Vroeger werkte je tot je er dood bij neerviel. “De levensverwachting is gestegen mede dankzij pensioen en minder zwaar werk. Onderzoeken wijzen uit dat vroeg pensioen goed is voor de gezondheid. Je moet als oudere actief blijven, zeker. Maar je hoeft niet te werken.”

Een belangrijk deel van Deboosere’s boek gaat over arbeidsrechten. Er is gestreden voor een werkweek van 36 uur en betaald verlof, benadrukt de demograaf: “Vrije tijd is belangrijk. Het doel van de economie moet zijn de mens en de natuur, niet andersom. Je moet vertrekken vanuit de werkende mensen, hun gezondheid en beperkingen.” De hoogleraar spreekt werknemers die zwaar fabriekswerk doen, tegelzetter zijn of schoonmaken. “Zelfs als ze pas 40 zijn, beseffen ze al dat ze de 60 zo niet halen. Ook al doen ze het werk graag. Politici begrijpen niet wat gewone mensen moeten doen om hun brood te verdienen.”

Aandeel werkenden onder 66-plussers

21,6 procent van de 66-plussers in Nederland haalde in het eerste kwartaal werkend het pensioen, becijferde het CBS . Omdat het pensioen dit jaar ingaat bij 66 jaar en vier maanden, kan dat verrekend over heel 2020 voor de hele groep uitkomen op zo’n 65 procent arbeidsparticipatie.

Veel of weinig? Best veel, oordeelt Ed Berendsen van uitkeringsinstantie UWV. Hij ziet de instroom van 60-plussers in de Wia (voorheen WAO) toenemen, berekend over de eerste helft van de jaren 2017 tot en met 2020, met een percentage variërend van 6 tot 20 procent. Berendsen wijt dat vooral aan verhoging van de pensioenleeftijd en vergrijzing. “Het instroomrisico lijkt te stabiliseren voor de groep van 60-plus.” 

Een verschil is dat 60-minners vaker een arbeidsongeschiktheidsuitkering krijgen vanwege psychische klachten. Bij 60-plussers is de reden overwegend fysiek. “Vroeger maakten mensen met gezondheidsproblemen eerder gebruik van vervroegd uittreden. Nu blijft bijna iedereen werken. Eerder stoppen blijft vooral beperkt tot hoger opgeleiden die daarvoor het geld hebben.” Degenen met een korte(re) opleiding hebben vaak een mindere gezondheid, en een kortere levensverwachting. Zij stromen vaker in de Wia.

Staalgigant Tata heeft een opvallend vooruitstrevend ouderenbeleid. Vanaf 60 jaar kun je er halftijds gaan werken. Hoe bevalt dat?

Tata Steel-medewerkers Rob ter Horst (links) en Joop Slootweg.Beeld Patrick Post

Dikke rollen flinterdun verpakkingsstaal liggen te glimmen in de grote hal van Tata Steel in IJmuiden. Aanraken is verleidelijk, maar verboden. Dit is het domein van technisch specialisten Joop Slootweg (65) en Rob ter Horst (62), officieel: projectmanagers continu verbetertraject rolperformance. De mannen werken hier al 48 respectievelijk 46 jaar, in allerlei functies.

Nu delen ze een duobaan dankzij het zogeheten generatiepact: ze draaien elk de ene week twee en de andere week drie dagen. Tot grote tevredenheid: “Deze periode geeft een hele mooie balans”, concludeert Ter Horst. “Het is goed om het werk zo aan te passen dat je het met gebreken kunt volhouden”, zegt Slootweg.

Sinds 2018 voert Tata Steel dit generatiepact uit als onderdeel van de cao. Werknemers kunnen vanaf 60 jaar 50 procent werken tegen 100 procent pensioenopbouw en salaris dat tussen 77 en 90 procent ligt.

Vakbond FNV roemt het ouderenbeleid van Tata als een van de beste van Nederland. Inmiddels heeft het bedrijf 336 deelnemers die halftijds werken en 223 aanmeldingen. Volgend jaar worden 349 van de 9000 werknemers 60, die zijn net uitgenodigd voor een voorlichtingsgesprek. Het generatiepact levert Tata gemotiveerde medewerkers op, terwijl hun kennis behouden blijft en voor elke duobaan een jongere kan instromen.

Dinsdagmiddag

“Als je de kans krijgt, moet je het beslist doen”, adviseert Ter Horst. “Je krijgt er veel meer voor terug dan wat je financieel inlevert. Ik voel me gezegend.” Met de ouderdom komen de gebreken. Ook bij Ter Horst – twee kunstknieën, artrose in de ruggenwervels en schouders, hoge bloeddruk – die zegt dat hij en zijn vrouw altijd hebben gespaard om eerder met werk op te houden. Voor Slootweg – twee gehoorapparaten, geheugenverlies, zitproblemen, overgewicht, hoge bloeddruk en ‘overal leesbrillen’ – was de keus erg welkom: “Mijn vrouw werd ernstig ziek, zodat ik ben gaan mantelzorgen. Daar ging onze droom om na ons pensioen met caravan door Europa te toeren. Ik lap de ramen, ga mee boodschappen doen, verschoon het bed. En ik ben gaan koken, echt iets bijzonders maken en uitproberen. Dat kan als je de tijd hebt.”

Slootweg vult het salarisgat van 20 procent met zijn deeltijdpensioen. Hij zat in 2018 bij de eerste lichting die 50 procent ging werken. Toch heeft hij een jaar met zijn ziel onder de arm gelopen: “Ik ging van de spanning van operationeel werk naar een staffunctie. Op den duur vind je een modus. Het generatiepact was voor mij twee vliegen in één klap. Ik kan ervan leven en ik kan wennen aan de periode die na het werk komt.”

De grapjes op de werkvloer zijn niet van de lucht. Op dinsdagmiddag kan Slootweg zeggen: “Ik ga weer met pensioen.” Of een collega zegt juist tegen hem: “Prettig pensioen!” Toch voelt het duo zich niet aan de kant geparkeerd. “We krijgen veel waardering, van jongere collega’s en van de leiding”, zegt Ter Horst. De meeste 60-plusduo’s bij Tata pakken samen een week van 40 uur. Maar deze twee splitsen de taken in techniek en contracten. “We werken tegelijk, en allebei in onze kracht”, zegt Ter Horst. Minder druk leidt tot beter werk, meent Slootweg.

Afkicken

De extra vrije tijd biedt ruimte voor andere activiteiten en, laten we eerlijk zijn, om het ouder wordende ­lichaam rust te geven: “Na een dag werken ben ik helemaal af. Dan doe ik op de bank een powernap. Bij ­fulltime werk zou ik te uitgeblust zijn. In je vrije dagen zit je in een lagere versnelling. De dag voor ik bij Tata begin, wil ik op tijd thuis zijn, geen aanloop hebben en op tijd slapen.”

Slootweg en zijn vrouw hebben de caravan op een standplaats in het Friese Koudum gezet. Elke week als het niet regent fietsen en vissen ze daar. “Ik denk erover om als ik AOW krijg, freelance door te werken.”

Ook Ter Horst moest afkicken van de ‘dope’ en dynamiek van fulltime onderhoudswerk. Hij gaat in 2023, met 65 jaar, stoppen. Zijn tijdwinst gaat naar extra reisjes in Europa of e-biken met zijn vrouw, en extra rondjes racefietsen van ruim 100 kilometer. “Koken deed ik altijd al. Nu maak ik recepten. De tijd van alles in elkaar prakken is voorbij.”

Lees ook:

Halftijds werken geeft leven 60-plusser prettige balans

Staalgigant Tata heeft een opvallend vooruitstrevend ouderenbeleid. Vanaf 60 jaar kun je er halftijds gaan werken. Hoe bevalt dat?

De yep van tegenwoordig

Ze zijn met pensioen, maar nog fit en vitaal: young elderly persons (yeps). Trouw besteedt de komende weken in een serie verhalen aandacht aan de zogenaamde ‘derde levensfase’: de jonge oudere. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden