ReportageAsielzoekers

Inwoners en asielzoekers van Ter Apel voelen zich in de steek gelaten. ‘Dringt het door dat het crisis is?’

Asielzoekers wachten bij het aanmeldcentrum van de IND in het Groningse dorp Ter Apel. 
 Beeld Kees van de Veen
Asielzoekers wachten bij het aanmeldcentrum van de IND in het Groningse dorp Ter Apel.Beeld Kees van de Veen

Ter Apel en asielzoekers zijn meer dan 25 jaar met elkaar verweven. Maar in de Groningse gemeente lopen de gemoederen op nu het al maanden crisis is in het bekende asielzoekerscentrum. Is er zicht op een oplossing?

Johan van Heerde

Hoe zal een stoel slapen? Nee, niet zo’n lederen fauteuil met verschillende standen maar een harde wachtkamerstoel die is vastgeketend aan een rij andere stoelen. Met van die ijzeren armleuningen ertussen zodat er weinig zicht is op comfort.

Özcan (45) weet hoe die stoelen zijn: keihard. De kunstenaar en fotograaf uit Turkije is om politieke redenen gevlucht voor het regime van president Erdogan. Vanaf de parkeerplaats voor het asielzoekerscentrum (azc) in Ter Apel kijkt hij dinsdag met medelijden richting de wachtruimte. Daar sliepen die nacht dertig vluchtelingen op de zwarte stoelen.

Het azc in Ter Apel is het startpunt voor mensen die in Nederland een oorlog of andere ellende proberen te ontvluchten. ‘De poort van Nederland’ heet het azc in de volksmond in Groningen, omdat er het aanmeldcentrum is van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Ook is dit verreweg de grootste asielopvanglocatie van Nederland, met tweeduizend slaapplekken.

Asielzoekers komen aan bij het aanmeldcentrum in Ter Apel.  Beeld Kees van de Veen
Asielzoekers komen aan bij het aanmeldcentrum in Ter Apel.Beeld Kees van de Veen

Het azc zit al maanden tjokvol

Maar vluchtelingen die de poort van Nederland bereiken, belanden van een crisis in hun land in een crisis hier. Het azc zit al maanden tjokvol. Nieuwelingen worden in allerijl naar noodopvanglocaties gebracht. Zo reed er dinsdag om tien uur ’s avonds nog een volle bus met onder meer kleine kinderen naar een sporthal in Emmen. Lukt dat niet, dan slapen mensen in de wachtruimte van de IND of, zoals in de nacht van 10 op 11 mei, in slaapzakken buiten.

Van de drukte binnen is buiten de poorten van het azc weinig te merken. De IND en het Coa, het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers, houden de narigheid buiten het zicht van de camera’s en journalisten achter de hekken, slagbomen en beveiligers bij de ingang.

Wel is het een komen en gaan van bewoners van het azc die in plukjes over de parallelweg langs de N366 (Veendam-Duitse Grens) richting Ter Apel lopen. Het is een bekend beeld, met op de achtergrond de glimmende zonnepanelen op de daken van het azc en nog verder de rijen windmolens in het Groninger landschap. Anderen doen boodschappen bij een marktkraam op de parkeerplaats bij het azc.

‘Ons eigen Lampedusa’

Daar staat Özcan met de twee Russische vluchtelingen Natalia en Viacheslav te kletsen. Özcan leeft nu een paar dagen in Ter Apel. Hij trekt een vies gezicht. “Het is binnen inderdaad heel erg druk.” Het stinkt er soms. Niet iedereen houdt dezelfde mate van hygiëne aan als de hoogopgeleide man uit Turkije. Mensen gaan bijvoorbeeld naar het toilet en wassen daarna eetgerei af zonder eerst hun handen te schrobben, aldus Özcan. En dat is nog een mild voorbeeld.

Ons eigen Lampedusa, noemde voorzitter van de Veiligheidsregio Groningen Koen Schuiling het azc, naar het Italiaanse opvangkamp dat symbool staat voor asielellende. Kinderen worden in Ter Apel verwaarloosd, aldus kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer. “De opvang is er ver onder de norm”, zei azc-locatiemanager in Klaas Bonnema recent in Trouw.

Om Ter Apel te ontlasten bieden andere gemeenten hulp aan, zoals deze week Emmen, Midden-Groningen, Nijmegen, Roosendaal, Breda en Beuningen. Maar dat is vrijwel altijd tijdelijk. Niet de stabiele opvanglocaties die het Coa zoekt en zeker niet een tweede ‘Ter Apel’, met aanmeldcentrum, dat er in januari zou zijn. Er is nog steeds geen gemeente bereid gevonden zo’n locatie te openen.

Het asielzoekerscentrum in Ter Apel. In het dorp wordt overlast gemeld.  Beeld Kees van de Veen
Het asielzoekerscentrum in Ter Apel. In het dorp wordt overlast gemeld.Beeld Kees van de Veen

Het dorp Ter Apel kampt met winkeldiefstal, inbraken, bedreiging en agressiviteit

Dat vindt Robert Rep (56) niet zo gek. De joviale kapper tapt een kop koffie uit zijn gloednieuwe machine achterin de salon die hij runt met zijn vrouw Tineke. Ter Apel is volgens Rep een goed voorbeeld. “Een voorbeeld van hoe het niet moet. Een voorbeeld van iets waar niemand op zit te wachten.”

De kapper doelt niet op de humanitaire ellende bij het azc, die hij verschrikkelijk noemt, maar op de overlast waarmee het dorp kampt, veroorzaakt door asielzoekers. Winkeldiefstal, inbraken, bedreiging en agressiviteit, het hangen van groepjes jonge mannen in het donker, tuinen worden vernield en fietsen ‘geleend.’ Er zijn misdrijven, maar er heerst ook een algemeen gevoel van onveiligheid rond het centrum.

De overlast komt van de zogenoemde veiligelanders, weet Rep, (jonge) mannen uit voornamelijk Noord-Afrikaanse landen. Zij hebben geen perspectief. Hun asielaanvraag is kansloos want hun land van herkomst is veilig, maar dat land neemt de jongens vaak niet terug.

Winkeliers vinden dat de politie er te weinig doet

Overzichten van het ministerie van justitie en veiligheid bevestigen de problematiek rond deze groep. Niet alleen het centrum van Ter Apel kampt met overlast maar ook in het openbaar vervoer is er sprake van agressie en zwartrijden. Chauffeurs van buslijn 73 tussen Emmen en Ter Apel staakten meermaals. Om hen te ontlasten rijdt er ook een aparte ‘asielbus.’

Het is niet voor niets dat er in Ter Apel sinds vorig jaar twee particuliere beveiligers rondlopen, zegt Rep. Winkeliers vinden dat de politie er te weinig doet. Alle ondernemers zitten daarom in een groepsapp: ‘Samen Sterk’. Daarin waarschuwt men elkaar voor stelende of overlastgevende mensen in het centrum.

Elke dag worden er berichtjes geplaatst, laat een blik in de groepsapp zien. Sinds vorig najaar deelden de ondernemers 440 foto’s – van alleen maar jonge mannen.

Kapper Robert Rep van de PVV uit Ter Apel wil een strenger asielbeleid. Beeld Koen Verheijden
Kapper Robert Rep van de PVV uit Ter Apel wil een strenger asielbeleid.Beeld Koen Verheijden

De PVV won als nieuwkomer prompt drie zetels in de gemeenteraad

De asielproblematiek heeft de politieke carrière van kapper Rep nieuw leven ingeblazen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen won ‘zijn’ PVV als nieuwkomer prompt drie zetels. “Mensen zitten in de kappersstoel en vertellen hun verhalen. Het draagvlak voor het azc is weg. Daardoor is het politieke kaarsje blijven branden”, zegt Rep die in 2009 brak met de grote lokale partij Gemeentebelangen.

Hij was toen tegen de nieuwbouw en uitbreiding van het azc van 1067 naar 2000 opvangplaatsen, die er wel kwam. Tussen 2010 en 2016 werd het complex aan de westkant van het dorp verder uitgebouwd. Het is net een zelfstandig dorp met buurten, groene stroken en een sportveld.

Het azc is belangrijk voor Ter Apel. Plusminus 1100 mensen werken (indirect) voor het azc, niet niks voor een Groningse krimpregio aan de grens met Duitsland. De tweeduizend bewoners van het azc krijgen circa 120.000 euro eet- en kleedgeld per week en geven veel daarvan uit in het dorp, dat voor haar omvang een forse middenstand heeft met pakweg dertig winkels waaronder vier grote supermarkten.

Rep: “Er is de gemeente een worst voorgehouden van een fikse financiële impuls en werkgelegenheid, en dat in een lastige tijd. Maar ik was bang voor de aanzuigende werking van zo’n groot centrum en voor criminaliteit.”

In 1995 was Ter Apel blij met de komst van het centrum

De kern van het probleem zit volgens de PVV’er niet in de aanwezigheid van een azc in zijn gemeente, maar in het Nederlandse asielbeleid. Dat moet veel strenger, met opvang in de regio en beleid naar het ‘Deense model.’ Dat land voert een hard anti-immigratiebeleid, gesteund door rechts én links. Het aantal asielaanvragen daalde er drastisch. Rep: “Als we niet snel wat doen wordt het azc nog de ondergang van het mooie Ter Apel.”

Hoe anders was dat in 1995, toen een nieuw asielzoekerscentrum Ter Apel redde van een sociaal-economische catastrofe. Het dorp leunde in de decennia daarvoor op twee belangrijke werkgevers: een grote Navo-locatie voor Amerikaans materieel en de spelletjesfabriek van Milton Bradley, waar onder andere doosjes Yahtzee werden ingepakt.

Binnen het jaar vertrokken beide werkgevers uit het dorp en de werkloosheid dreigde op te lopen tot 30 procent. Hulp kwam er uit Den Haag, waar het ministerie van justitie het Navo-terrein overnam van defensie en er een asielzoekerscentrum opende. Het gros van de mensen zonder werk kon in het azc aan de slag.

Staatssecretaris Eric van den Burg inTer Apel afgelopen april. Hij zoekt een gemeente om er een tweede ‘Ter Apel’ te openen. Beeld ANP
Staatssecretaris Eric van den Burg inTer Apel afgelopen april. Hij zoekt een gemeente om er een tweede ‘Ter Apel’ te openen.Beeld ANP

‘Leerlingen waren vaak brutaal, vooral die uit oostbloklanden’

Het zijn feitjes die dorpsbewoner Tjeerd Bosklopper (84) ook zo oplepelt. De voormalig leerkracht heeft een bijzondere band met de opvang van asielzoekers in Ter Apel. Hij werd in 2003 door een oud-rector gevraagd voor een ‘leuke klus.’ “Er was een school nodig op het azc en hij zocht iemand die positief, brutaal en creatief was en iedereen kende.”

Zo werd Bosklopper bestuurder van de school op het azc. “We begonnen met zeven leerlingen en al snel groeiden we, net als het azc. Het was geen eenvoudige klus want het ging van praktijkonderwijs tot gymnasium, en altijd in vreemde talen.”

Ook de leerlingen waren niet altijd gemakkelijk. “Ze waren vaak brutaal, vooral die uit Oostbloklanden. En je had natuurlijk de mensen die de islam aanhangen. Voor hen telde een vrouw niet en dat was vervelend. Een jongen heeft wel een keer een lerares bij de nek gegrepen.”

‘Reguliere vluchtelingen horen gewoon onderdak te krijgen’

Bosklopper kijkt met plezier terug op die negen jaar dat hij de school runde. Hij is het niet eens met kapper Rep, die een negatiever beeld schetst van de asielopvang in Ter Apel. “Sorry dat ik het zeg, maar ik vind hem toch een beetje een schreeuwer.”

Reguliere vluchtelingen horen hier gewoon onderdak te krijgen, vindt Bosklopper. “Dat zouden wij ook willen als we om de een of andere reden moeten vluchten.”

De overlast van veiligelanders ontkent Bosklopper niet, de fiets van zijn vrouw is ook eens gejat. Hoogstpersoonlijk reed Bosklopper naar het azc, want het politiebureau was al dicht. “En verdraaid, er komt een vent aan met haar fiets. Dus ik spring uit de auto, laat mijn oude pasje van het azc zien, en zeg: ‘eraf!’ En we hadden de fiets terug.”

Vluchtelingen komen aan in Ter Apel. Het aanmeldcentrum kan de instroom niet aan. Beeld Kees van de Veen
Vluchtelingen komen aan in Ter Apel. Het aanmeldcentrum kan de instroom niet aan.Beeld Kees van de Veen

Er is geen volwaardig, altijd geopend politiebureau in het dorp

Hij ergert zich aan mensen die dat probleem groter maken dan het volgens hem is. “Dat ligt aan het niveau van de mens. Hoe lager opgeleid hoe meer geblèr. We moet’n die zwarten allemaal terugsturen, die vreten onze belastingcenten op, dat soort verhalen.”

Het zijn de veiligelanders die de zaak versjteren dus moet je die aanpakken, vindt Bosklopper. Het is voor hem een raadsel waarom er geen volwaardig, altijd geopend politiebureau is in het dorp. De ‘soap’ over de manke politiepost bereikte zelfs de Tweede Kamer. Eind december stemde daar een meerderheid voor een volwaardig politiebureau in ‘asielhoofdstad’ Ter Apel.

De gepensioneerde leerkracht wijt de problemen in Ter Apel aan andere gemeenten: “Het is een feit dat zij ons in de steek laten. Daardoor kunnen we de instroom niet aan. En natuurlijk is het azc te groot voor een dorp met net negenduizend inwoners. We zijn zelfs tot in Irak bekend.”

De kritiek wordt breed gedeeld, ook bij de andere partijen in de gemeente Westerwolde, waar Ter Apel onder valt. “Het is crisis! Maar ik vraag me af of dat wel doordringt tot de rest van Nederland, inclusief staatssecretaris Eric van der Burg”, zei Herma Hemmen (CDA) in het AD. Ondertussen groeit de onvrede over veiligelanders. “Die gasten moeten opsodemieteren, wegwezen, vertrekken”, aldus Wim Eilert (PvdA) recent in NRC.

Waar komt het tweede ‘Ter Apel’?

Aan staatssecretaris Van den Burg de taak om te midden van deze crisis een tweede ‘Ter Apel’ te openen, met een aanmeldcentrum. Een taak die zijn voorganger Ankie Broekers-Knol niet volbracht. Deze week sprak Van den Burg met een burgemeester, een voorzitter van een veiligheidsregio en een commissaris van de Koning over een mogelijke locatie. Wie het waren werd strikt geheim gehouden.

In de tussentijd houden de problemen in Ter Apel aan. Woensdag leek het er tot ’s avonds laat op dat weer vijftig vluchtelingen op de harde stoelen van de wachtruimte zouden slapen. Roosendaal had wel plek, maar in de wijde omtrek was geen buschauffeur meer te vinden. Uiteindelijk moest er een bus uit het zuiden komen om de asielzoekers in het holst van de nacht op te halen.

De goedlachse Özcan uit Turkije wil tot slot een lans breken voor de mensen van het IND en het Coa. Die leveren volgens hem goed werk, in alle hectiek. “Mensen in Ter Apel zijn al blij als ze na een lange ellendige reis worden geholpen. Ik net zo. Ik hoop vooral dat mijn asielaanvraag wordt geaccepteerd.”

De volledige naam en gegevens van Özcan zijn bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

Rode Kruis schiet te hulp in overvol aanmeldcentrum Ter Apel: ‘Beneden elk humanitair peil’

Nadat vluchtelingen eerder in Ter Apel in het gras moesten liggen, schoot het Rode Kruis vorige week te hulp met noodtenten en transportbusjes.

Column: Waarom Ter Apel onze aandacht verdient

‘Wat nog indringender blijft hangen is het beeld dat het kabinet al vele jaren bezig is de entree voor asielzoekers zo onaantrekkelijk mogelijk te houden, met sobere opvang en structureel te weinig bedden. Het creëren van kwetsbaarheden als bewust beleid.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden