Rechtbanken

Inloopkamers werken de achterstanden weg, maar tegen welke prijs?

Een online zitting bij de inloopkamer Beeld Maarten Brouwer, rechtbank Gelderland
Een online zitting bij de inloopkamerBeeld Maarten Brouwer, rechtbank Gelderland

Met een nieuw experiment waarbij lang liggende zaken worden doorverwezen naar een ‘inloopteam’, proberen rechtbanken achterstanden in te lopen. Tegen een hoge prijs, zeggen kritische rechters.

Rechtbanken worstelen met achterstanden. Echtscheidingen, alimentatiezaken, zittingen over arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, ze blijven te lang liggen omdat er onvoldoende rechters zijn die een vonnis kunnen uitspreken. Rechtbankbestuurders bedachten een oplossing. De inloopkamer. Daar kunnen ‘standaardzaken’ als de eerder genoemde alimentaties sneller worden afgehandeld. Zeg maar afgeraffeld, stellen sommige rechters. Zij moeten niets weten van de inloopkamers en protesteerden bij de Raad voor de Rechtspraak, maar die besloot het experiment toch door te zetten. Waarom? En wat zijn de belangrijkste bezwaren van kritische rechters?

Toen Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, dertig jaar geleden bij de rechtbank Den Haag werkte, stond op zijn kamer een grote archiefkast. Aan de binnenkant van de kastdeur had zijn baas een A4’tje opgehangen met ‘Actie: stapels weg.’ “Met het A4’tje is het nooit goed gekomen”, zegt Naves nu. “Die stapels bleven maar, die werden alleen maar hoger.”

“Nu ben ik degene die de briefjes ophangt”, zegt hij. Naves doelt op de plannen van de raad om achterstanden terug te dringen. In 8 procent van alle rechtszaken moeten partijen te lang wachten op een uitspraak, in hogerberoepszaken is dat bijna 30 procent. Door corona liepen de achterstanden nog verder op. De werkdruk is hoog, onder meer door een tekort aan personeel, en overwerken is eerder regel dan uitzondering. Toch maakte Naves in 2019 met minister Sander Dekker voor rechtsbescherming de afspraak dat in ruil voor extra geld binnen drie jaar alle achterstanden zijn weggewerkt.

Om dat te bereiken lanceerde de Raad voor de Rechtspraak afgelopen maart de ‘inloopkamer’. Dat is niet een kamer waar je laagdrempelig bij de rechter kunt binnenlopen, maar een speciaal team van rechters en juridisch medewerkers dat is aangesteld om achterstanden ‘in te lopen’. Rechtbanken kunnen zaken die al te lang op de plank liggen en waar ze zelf niet aan toekomen naar de inloopkamer sturen, die ze met spoed afhandelt.

Niemand is tegen het wegwerken van achterstanden, en toch heeft de inloopkamer tot fel protest onder rechters geleid. De centrale ondernemingsraad van de Nederlandse Rechtspraak was in opeenvolgende adviezen mordicus tegen het experiment, maar de Raad voor de Rechtspraak – het bestuur van de Nederlandse Rechtspraak – legde de bezwaren grotendeels naast zich neer. De vakvereniging voor rechters NVvR werd zelfs helemaal gepasseerd en verschillende rechtbanken weigeren nog steeds zaken over te dragen aan de inloopkamer vanwege weerstand onder rechters. Wat zijn hun kritiekpunten, en hoe denkt de Raad die op te lossen?

Slechtere vonnissen en tunnelvisie

‘Niet redelijk en niet begrijpelijk’, is het oordeel dat de ondernemingsraad, het hoogste medezeggenschapsorgaan binnen de Rechtspraak, in december velde over de plannen voor de inloopkamer. Die verwacht snel te kunnen werken door vanuit het hele land dezelfde soort zaken te bundelen. De ondernemingsraad vreest echter voor tunnelvisie, schrijft ze in haar advies. ‘De verwerking van bulkzaken met hoge productiesnelheid heeft vaak gevolgen voor de kwaliteit’.

Daarnaast moet de inloopkamer achterstanden wegwerken door te knippen en schuiven met rechtszaken. Sommige zaken waarin de zitting al heeft plaatsgevonden maar het vonnis nog niet is geschreven, worden overgedragen aan de inloopkamer. Daar moeten nieuw op te leiden juridisch medewerkers, die niet bij de zitting waren en de partijen nog nooit hebben gezien, een vonnis schrijven op basis van aantekeningen van de rechter. “Gewoon niet doen, niet doen”, zegt hoogleraar Rechterlijke Organisatie Philip Langbroek. “Als er al een zitting is geweest, laat het dan ook bij die rechtbank. Die rechter heeft die zitting gedaan, die heeft dat in zijn geheugen zitten.”

Initiatiefnemer van de inloopkamer en president van de rechtbank Midden-Nederland Julia Mendlik benadrukt dat de oorspronkelijke zittingsrechter er zijn handtekening onder zet en instaat voor de kwaliteit. Partijen komen zelfs niet te weten dat de uitspraak in de inloopkamer is geschreven. Professor Langbroek noemt dat “eigenlijk een vorm van witwassen”.

De centrale ondernemingsraad van de Rechtspraak – de verzamelterm voor alle gerechten in Nederland – vindt het al met al onacceptabel dat de kwaliteitsstandaarden van de Nederlandse rechtspraak “tijdelijk een andere invulling” zullen krijgen. Maar “niets doen is geen optie meer”, zegt Henk Naves. Bovendien “heeft het advies van de centrale ondernemingsraad iets van eenzijdigheid”, zegt hij. “Ik merk ook heel veel enthousiasme voor dit plan.”

Online zittingen ‘onwenselijk’

Online zittingen zijn “een belangrijk onderdeel van het efficiënter werken” van de inloopkamer, zegt de Raad voor de Rechtspraak. Maar de centrale ondernemingsraad vindt zittingen via Skype ‘onwenselijk voor een goede rechtspleging’. De online zittingen die tijdens corona noodgedwongen werden ingevoerd zijn bovendien nog onvoldoende geëvalueerd, zegt de ondernemingsraad. Die noemt ook principiële bezwaren: de openbaarheid wordt ernstig beperkt, en het aanzien van de rechter neemt af.

Reinier Feiner, voorzitter van de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland, is vooral bezorgd over de plannen om zittingen over arbeidsongeschiktheidsuitkeringen online te doen. “Achter dat soort zaken schuilt een hoop leed en de wederpartij is de overheid, het UWV. Je hebt te maken met kwetsbare burgers en een ongelijke machtsverhouding tussen de partijen. Dan is het juist heel belangrijk dat de rechter een menselijk gezicht toont.”

Initiatiefnemer Mendlik ziet weinig problemen. “Een rechter kan altijd beslissen om een zaak live te doen. Dan kunnen we gewoon afreizen naar de rechtbank en de zitting daar houden.”

Maar rechter Jan Bram de Groot, voorzitter van het inloopteam familierecht, zal daar niet snel toe besluiten, zegt hij. “Het gaat niet werken als ik voor een zitting naar Amsterdam moet reizen. Digitale zittingen zijn essentieel om op deze manier achterstanden in te lopen.” Onlangs had hij een zaak waarin een van de partijen een echte zitting wilde, omdat diegene bang was online niet goed uit de verf te komen. “Geen reden om het niet digitaal te doen”, vond De Groot. De zitting ging online. Na afloop vroeg de rechter hoe het was gegaan. “Ze vond dat ze wel uit de verf gekomen was.”

Rechtspraak wilde juist dichter bij de burger komen

De ‘buurtrechter’, de ‘spreekuurrechter’ en de ‘regierechter’: allemaal initiatieven die de afgelopen jaren zijn opgezet om de rechter ‘dichter bij de burger’ te brengen. Al jaren is er kritiek dat rechters te weinig oog hebben voor het perspectief van de gewone burger, en belooft de Rechtspraak beterschap. Ook na de toeslagenaffaire beloofde de Raad van State ‘zelfreflectie en open oog voor de burger’. De parlementaire ondervragingscommissie had namelijk geconcludeerd dat er bij rechters een ‘optelsom van onvermogen’ bestond ‘om recht te doen aan het individu’.

In dat licht is het vreemd dat de Rechtspraak nu met een initiatief komt dat hier tegenin gaat, zegt SP-Kamerlid Michiel van Nispen. “Je wil dat mensen bij zoiets belangrijks als een echtscheiding, het intrekken van een uitkering of het stopzetten van een toeslag hun verhaal kunnen doen, van mens tot mens, het liefst laagdrempelig en in de buurt. Het is niet voor niets dat we geen landelijke rechters hebben, maar plaatselijke rechtbanken. Het is mensenwerk. We moeten niet toe naar een megasuperrechtbank.”

Volgens Naves zijn ‘buurtrechters’ onbetaalbaar zijn met het huidige budget. “Zolang er niet meer geld en rechters zijn, proberen we te doen wat we kunnen.”

Al eerder geprobeerd, nooit gelukt

De inloopkamer is niet het eerste experiment om achterstanden weg te werken. In 2014 stelde de Raad zichzelf tot doel om maar liefst 40 procent sneller te gaan werken. Dat moest bereikt worden met Kei: een IT-project dat onder meer digitaal procederen mogelijk moest maken. Het werd een flop. In 2018 werd de stekker eruit getrokken. Het project had niets opgeleverd, maar wel 220 miljoen euro gekost.

“De afgelopen jaren zijn er keer op keer grote innovatieve programma’s geweest”, zegt Margreet Ahsmann, emeritus bijzonder hoogleraar rechtspleging en rechter-plaatsvervanger in Den Haag. “Maar er worden telkens zoveel doelen tegelijk gesteld, die binnen te korte termijn moeten worden gerealiseerd, dat het niet kán lukken. Alles buitelt over elkaar heen. De Raad organiseert zo haar eigen nederlaag.”

Toch denkt projectleider Mendlik dat het dit keer wel gaat lukken. “In 2014 hebben we als bestuurders gezegd: ‘het moet sneller dus hup, laten we dat gaan doen. Punt.’ Dat werkte niet.” Dat is nu anders, zegt Mendlik. Ze heeft haar plannen nu samen met ‘deskundigen uit de Raad’ ontwikkeld, zodat ze “gedragen zijn door de mensen zelf. Echt een uniek proces.”

Toch heeft juist de werkvloer, bij monde van de centrale ondernemingsraad, grote vraagtekens bij de haalbaarheid. De plannen gaan volgens hen “te veel uit van veronderstellingen en zijn te mager onderbouwd”. “Er is geen grondige analyse van het probleem gemaakt”, zegt ook Ahsmann. “Het is zelfs niet bekend of de achterstanden wel de schuld zijn van de rechters zelf. Het kan best dat advocaten vertraging veroorzaken. Maar men weet niks. En we weten dus ook niet of de inloopkamer deze problemen kan oplossen.”

Toch denkt Henk Naves dat het dit keer wel moet lukken. “Een project als dit hebben we nog nooit gehad in de Raad. Het heeft nu meer aandacht dan ooit, we trekken ook een berg extra personeel aan.”

Geldtekorten zijn het echte probleem

Na jarenlange bezuinigingen kampt de Rechtspraak met financiële tekorten: in 2018 bedroegen die 38 miljoen, in 2019 zelfs 50 miljoen euro. Afgelopen april schreef Naves in een brief aan de informateur dat de Rechtspraak structureel 150 miljoen euro tekort komt. Er is een tekort van 200 rechters, zegt hij. Een groep kritische rechters, verenigd in de actiegroep Tegenlicht, stelt dat de achterstanden niet kunnen worden opgelost zolang er geen extra geld en rechters bijkomen. “Steeds een tandje erbij met steeds minder middelen heeft zonder twijfel bijgedragen aan het ontstaan van problemen. Deze analyse ontbreekt”, schrijven zij.

In 2019 beloofde minister Dekker weliswaar 95 miljoen euro extra, maar hoewel het bedrag ‘extra’ heet, is het grotendeels nodig om de Rechtspraak enkel draaiende te houden, blijkt uit cijfers die de minister aan de Kamer stuurde. De helft van het bedrag is bedoeld om het ‘structurele tekort’ als gevolg van jarenlange bezuinigingen weg te werken, en de rest is vooral een compensatie voor het feit dat zaken steeds zwaarder worden en vaste kosten stijgen.

En in ruil voor het broodnodige geld stelt de minister dus wel de harde eis om de achterstanden binnen drie jaar weg te werken. Een onmogelijke belofte, vinden verschillende rechters. Zelfs initiatiefnemer Mendlik gelooft er niet in. “Het is gevaarlijk om te zeggen dat de achterstanden over drie jaar weg zullen zijn.”

Ook Naves zelf geeft toe dat het een “ambitieuze opgave” is waar wat wishful thinking in zit. Maar, zegt hij, “op zo’n moment zijn wij ook zakenman. De onderhandelingen worden op het scherpst van de snede gevoerd. We krijgen nu extra geld en gaan te zijner tijd wel opnieuw in gesprek als we de afspraak niet hebben kunnen waarmaken.” Hij ziet de belofte bovendien als een manier om de gerechten ‘in beweging te krijgen’. “Door je publiekelijk uit te spreken neem je verantwoordelijkheid op je. Bij alle gerechten ligt nu de verplichting om achterstanden weg te werken.”

Hoogleraar Ahsmann wordt er boos van. “Je zou als Rechtspraak geleerd moeten hebben van het wensdenken in eerdere projecten. Je moet geen verwachtingen scheppen die je niet kunt waarmaken. De Rechtspraak heeft een rechtsstatelijke norm hoog te houden. Hoe kunnen we geloofwaardig blijven voor partijen als we zelf beloftes doen die we niet kunnen waarmaken? Het getuigt van een gevaarlijke arrogantie als je denkt het zo even op te lossen.”

Lees ook:

Rechters niet gelukkig met nieuw experiment dat achterstanden moet wegwerken

Kan een nieuw initiatief dat is opgetuigd om achterstanden weg te werken wel de juiste kwaliteit van rechtspraak leveren, vragen kritische rechters zich af.

‘Wat is de rechtsstaat ons waard? Dáár draait het om’

Rechters lopen al op hun tenen. We komen er 200 tekort, zei voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak Henk Naves eerder dit jaar.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden